دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٢٨٩ - نسب دوائر با يكديگر

قطب معدل از قطب منطقة البروج نود درجه باشد و اين محال است چنانچه در پيش مذكور شده و معلوم گشت , و نوعى است زيرا كه مختلف ميشود باختلاف اجزاء فلك البروج و مراكز كواكبى كه ميل ايشان مطلوبست .

دوازدهم :

نسبتى كه واقع است ميانه منطقة البروج و[ دائره] عرض , تباين است زيرا كه عرض عظيمه اى بود كه بدو قطب وى گذشته است , و نوعى است زيرا كه مختلف مى شود باختلاف اجزاء فلك البروج و مركز كوكبى كه مطلوبست دانستن عرض او .

سيزدهم :

نسبتى كه واقع است ميانه منطقة البروج و[ دائره] افق , او نيز عموم و خصوص من وجه است زيرا كه متمايز مى شوند در وقتى كه عرض بلد بقدر تمام قوس ميل كلى باشد , يا آن كه از نود درجه بقدر ميل كلى زياد باشد بشصت و شش درجه .

بيان :

اگر شخص در خط استواء بوده باشد , منطقة البروج به حركت اولى در هر دوره يعنى در مدت شبانه روز دوباره بسمت راس مى رسد كه آن دو نقطه اعتدال است , و همچنين از خط استواء تا عرض بلدى كه بقدر ميل كلى است كه منطقة البروج در هر دوره دو بار بسمت راس كه قطب افق است مى رسد , و اما در عرضى كه بقدر ميل كلى است هر دوره اى يكبار بسمت راس مى رسد . و چون منطقة البروج بسمت راس رسيده است قائم بر افق خواهد بود و دو قطب او بر عظيمه افق بود . و چون بحركت اولى قطب منطقة البروج در هر شبانه روز يكدوره گرد قطب معدل دور مى زند ناچار در آفاق ياد شده هر يكى از دو قطب منطقة البروج را نسبت به دائره افق در هر دوره بحركت اولى سه حالت است كه گاهى با دائره افق يعنى مماس بدان , و گاهى بر زبر آن و گاهى در زير آنست يعنى آن را ارتفاع و انحطاط بود .

اما چون عرض بلد بيش از ميل كلى بود هيچگاه منطقة البروج بسمت راس نرسد , و تا عرض بلد بقدر تمام ميل كلى شود همواره قطب ظاهر منطقة البروج برگرد قطب معدل , ميان افق و سمت راس فوق افق دور زند .