وَ قالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ‌ ... إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ‌ ....

ابراهيم (١٤) ٢٢

٦. ملامت كردن خود به جهت مقصّر بودن در گمراهى خويش، پاسخ شيطان در مقابل ملامت وى از سوى پيروانش:

وَ قالَ الشَّيْطانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِ‌ ... إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي فَلا تَلُومُونِي وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ‌ [٢] ...

ابراهيم (١٤) ٢٢

نفس مطمئنّه‌

نفس ناطقه را به اعتبار اينكه متجلّى به فضايل و خالى از رذايل است و با مقتضيّات شهوات در معارضه است، مطمئنّه مى‌گويند. نفس مطمئنّه تارك هواى نفسانى و لذّات فانيه دنيا است و راضيه و مرضيّه مى‌باشد و با نور دل نورانيّت آن كامل مى‌گردد، به‌گونه‌اى كه صفات ناپسند را رها مى‌كند و به اخلاق پسنديده متخلّق مى‌شود و به جهت آرامش و سكون آن به حق‌ [٣] و بر اثر ايمان‌ [٤] نفس مطمئنّه ناميده مى‌شود.

آثار نفس مطمئنّه‌

١. رضايت از خدا

١. نفس مطمئنّه داراى مقام خشنودى از خداوند:

يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى‌ رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً فَادْخُلِي فِي عِبادِي‌ وَ ادْخُلِي جَنَّتِي.

فجر (٨٩) ٢٧-/ ٣٠

٢. رضايت خدا

٢. نفس مطمئنّه برخوردارى از خشنودى و رضايت خداوند:

يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى‌ رَبِّكِ‌

[١] . عطاء از ابن‌عبّاس نقل كرده است: نفس لوّامه نفس بسيار ملامت‌كننده است و هيچ نفسى نيست [خوب يا بد] مگر آنكه صاحب خود را در قيامت ملامت و توبيخ مى‌كند. اگر كار خوب كرده باشد مى‌گويد: چرا زياد نكردى و اگر كار بد كرده باشد مى‌گويد: اى كاش نكرده بودم. (مجمع‌البيان، ج ٩-/ ١٠، ص ٥٩٨؛ التفسير الكبير، ج ١١، ص ٧٣٠)

[٢] . از ابن‌عبّاس و حسن نقل شده: «لمّا قضى الامر» يعنى بعد از پايان حسابرسى اعمال در قيامت، اهل بهشت به سوى بهشت و اهل جهنّم به سوى جهنّم رهسپار مى‌شوند. (مجمع‌البيان، ج ٥-/ ٦، ص ٤٧٨)

[٣] . فرهنگ اصطلاحات عرفانى، ابن‌عربى، ص ٧٦٨؛ مبانى عرفان و احوال عارفان، ص ٨٦٩؛ شرح شطحيّات، روزبهان، ص ٣٤٠

[٤] . مجمع‌البيان، ج ٩-/ ١٠، ص ٧٤٢