ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٠١ - نتيجهء دوم - در آيات قرآنى تاكيد شديدى روى شناخت عوامل سقوط تمدنها و اجتماعات شده است

نخواهد داشت ، بلكه از يك نظر مى توان گفت : نمودهاى فيزيكى تاريخ براى معاصرين كاملتر و مستند به حس و مشاهده بوده است ، در صورتى كه تنظيم همان نمودها و ضبط آنها بوسيلهء برداشتهاى ذوقى شخصى آيندگان ، از حذف و انتخابهاى شخصى خالى نخواهد بود . در اينجا جملهء آن متفكر را بياد مى آوريم كه مى گويد : آقايان محققان در تاريخ سرگذشت بشرى اگر سخنى مفيد داريد براى ما بگوئيد ، و الا اين كه در فلان نقطه از تاريخ فلان جمعيت از اين سوى رود جيحون به آن سوى جيحون عبور كردند ، بچه كار آيد اين حقيقت را كه نبايد سير و سياحت در سرگذشت اقوام و ملل تنها براى اطلاع محض از وقوع رويدادها بوده باشد . در آياتى كه در اين مبحث مطرح كرده‌ايم ، با كمال وضوح مى بينيم .
نتيجهء دوم - در آيات قرآنى تاكيد شديدى روى شناخت عوامل سقوط تمدنها و اجتماعات شده است .
( آيهء شمارهء ١ و ٥ و الاعراف آيه ٨٦ و الحج آيه ٤٤ و ٤٥ و ٤٦ ) عوامل اساسى سقوط تمدن و جوامع در آيات قرآنى تكذيب حقايق و اعراض از دعوت پيامبران به رشد و كمال و افساد در روى زمين و خودكامگى در استهلاك موارد اقتصادى و استكبار و ستمكارى معرفى شده است . بررسى و تحقيق همه جانبه در سرگذشت تمدنها بخوبى اين معنى را اثبات ميكند و در يكى از آيات قرآنى چنين آمده است : ( لَه مُعَقِّباتٌ مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَمِنْ خَلْفِه يَحْفَظُونَه مِنْ ) [١] ( خداوند وضع هيچ قومى را دگرگون نمى سازد مگر اين كه آنان در وضع موجوديت خود تغييرى بدهند . ) اينست قانون كلى تحولات كه بضميمهء ( أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ ) [٢] ( و اما آنچه كه براى مردم سودمند است در روى زمين پايدار مى ماند ) عامل اصلى تحولات تاريخى را بيان ميكند .

[١] الرعد آيهء ١١ .
[٢] الرعد آيهء ١٧ .