ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٨٥ - مقدمه اى بر تفسير &#١٧١ حيات معقول &#١٨٧

شناسى بدون توجه به اين ملازمهء لطيف با مشكلات فراوانى روبرو مى گردد . ما با تفسير و توضيح جهان هرگز به جهان و قوانين و روابط و اجزاى آن تلقينى نمى كنيم كه شما بايستى چنين يا چنان باشيد ، شناخت ما در بارهء ماهيت آب كه مركب از دو عنصر اكسيژن و هيدروژن با نسبت معين است ، اين نتيجه را نمى دهد كه اى آب ، اين وضع تو صحيح است و بهمين حال خود ادامه بده يا اين كه اى آب ، اين وضع معين تو غلط است و بايد بطور خودكار اين وضع معين را دگرگون بسازى . زيرا آب همواره آب بوده و با وجود شرايط آب بودن ، آب خواهد بود و با شناخت و توصيه و دستور تلقين ما هيچ دگرگونى در آن بوجود نخواهد آمد . در صورتى كه وقتى كه يك صاحبنظر در علوم انسانى مسئله اى را در طبيعت حيات يا عناصر روانى انسانها مطرح ميكند . همهء انسانها در فكر تصفيهء حساب با آن مسئله مى فتند كه خوب ، من بنا به تحقيق آن صاحبنظر داراى اين مختص مى باشم ، حال در ابقاء يا دگرگون ساختن اين مختص چه بايد بكنم تاثير و تاثر من از آن مختص چگونه بايد باشد بهمين جهت است كه مى گوئيم : ما اگر متفكرانى نداشته باشيم كه وحدت عالى حيات را با هماهنگ ساختن « حيات آن چنانكه هست » و « حيات آن چنانكه بايد باشد » با بهترين وجه براى ما تفسير و توجيه كنند ، هرگز اميدى به رفع موانع تكامل عقلانى و روانى و تقليل دردهاى خانمانسوز نخواهيم داشت .
ما بايد بدانيم اين حيات است ، يك قطعه سنگ بيرون از ذات انسانى نيست كه بتوان « آن چنانكه هست » را ، از « آن چنانكه بايد » آن تفكيك كنيم ، زيرا سنگ را مى توان تحت سلطه و مديريت انسان زنده قرار داد كه آنرا بهر نحوى كه مى خواهد بردارد و بگذارد ، اين حيات است ، اين پديده ايست كه عامل و معمول و ادراك كننده و ادراك شونده و سلطه گر و مورد سلطه قرار گرفتن و سازنده و ساخته شده در آن اتحاد پيدا ميكند . اينجا جاى شوخى نيست ، شوخىهايمان را در اشعار خيالپرور