پيروان كوچك و بزرگ آن دو در اين روزگار بنمائيد و ضمنا اين مطلب را هم به يادشان بياوريد كه شما كه مى گفتيد : فقط قدرت و اجراى ماهرانه آن است كه نظم را در اجتماع برقرار مى سازد ، از قضا اين سركنگبين شما صفرا فزود و روغن بادامى كه براى بشر تهيه كرده بوديد خشكى مزاج او را صد چندان نمود كه براى بكار انداختن آن مزاج ، خود را به ساختن موشكهايى نيازمند ديد كه بجاى بكار انداختن مزاج خشك انسانها ، ذرات خاكستر آنان را به هوا فرستاد . اين بود اثر ويرانگر و مهلك بازيگرى مغز انسانها در شناخت تمدن و انسانشناسى خلاصه دخالت هيچ يك از عوامل درك در علم و معرفت ، خطرناكتر و مهلكتر از اين قسم هدف گيريها و توجيهات مغزى به وسيلهء اصول پيش ساخته و خواسته‌ها و آرمانهاى ثابت شده در مغز آدمى نيست . مخصوصا با نظر به مقتضاى عشق به يك موضوع كه براى انسان عاشق ، ديگر موجودات و حقائق عالم هستى را بىاساس و يا پيرو موضوعى مى نمايد كه معشوق او است آيا پيشرفت معلومات بشرى مى تواند بجائى برسد كه بازيگرى منطقهء « من درك كننده را » در بدست آوردن معلومات از منطقهء « جز من » يعنى « واقعيات براى خود » بكلى منتفى بسازد ما در مباحث گذشته اشاره مختصرى به اين مسئله و پاسخ آن نموديم ، در اين مبحث مى خواهيم اين مسئله را تا حدودى مشروحتر مطرح نماييم . عده اى هستند كه با كمال ساده لوحى توجه به اين حقيقت ندارند كه علم و معرفت آنان محصول بازيگرى و تماشاگرى آنان در نمايشنامهء بزرگ وجود مى باشد ، مانند عاميان كه شايد هرگز به ذهنشان خطور نكند كه آنچه از علم و معرفت بدست مى آورند ، محصولى از ارتباط دو قطب ادراك كننده و ادراك شونده مى باشد ، مگر در موارد بسيار اندك كه خيلى روشن بوده باشد ، مانند آب ديدن سراب از مقدارى فاصله ، و كوچك ديدن اجسام از فاصله‌هاى دور و غير ذلك .
گروهى ديگر را مى توان سراغ گرفت كه مى گويند : آرى هر اندازه كه بر معلومات و معارف ما در بارهء واقعيات افزوده شود به همان مقدار و با همان كيفيت از