جديدى در علوم ايجاد كردند . در واقع عرب ( مسلمانان ) هستند كه راه تجربه را در كاوشهاى علمى ابتكار كردند . . . مسلمانان نه تنها تمدن يونان را از نابودى نجات دادند بلكه آنان پايه گذاران روش تجربى در شيمى و علوم طبيعى و حساب و جبر و حيوان شناسى و حساب و مثلثات و علوم اجتماعى بوده‌اند ، به اضافهء اكتشافات و اختراعات فردى كه در علوم مختلف بوجود آوردند كه اغلب آنها دزديده شد و به ديگران نسبت داده شد . » [١] ده - جان برنال در تاريخ خود سه دورهء عظيم فعاليتهاى علمى را بدين ترتيب مى آورد : « سه دورهء عظيم فعاليتهاى علمى به ترتيب در آسياى اسلامى قرن نهم ( قرن سوم هجرى ) ، اسپانياى اسلامى قرن يازدهم ( قرن پنجم ) و فرانسهء قرن سيزدهم پديدار شد . » [٢] ٦ - از قرن هفتم هجرى به بعد بلاى خانمانسوز مغول ، كشورهاى اسلامى را با تمدنى كه بوجود آورده بودند و با علم و فلسفه و هنر و عرفانى كه شايع نموده و براه انداخته بودند تار و مار كرد ، به اضافهء حكام خود كامهء جوامع اسلامى كه نگذاشتند مسلمانان آن شكست همه جانبه را با جوشش درونى و عقيدتى كه موجب بروز تمدنى به آن عظمت گشته بود جبران نموده و بار ديگر تمدن انسانى خود را به عالم بشريت عرضه كنند . البته اين نكته را نبايد فراموش كنيم كه با آن همه خرابىها كه جوامع اسلامى از مغول و ديگران تحمل كرده بود ، بطور گسيخته و به مقتضاى عقايد خود در بارهء وجوب تعليم و تربيت و پيش برد علم و معرفت درخشندگىهاى علمى و معرفتى خود را ارائه مى كردند . ما در دورانهاى بعد از حملهء بنيان كن مغول ، صدر المتألهينها و ميردامادها و شيخ بهائىها و ميرفندرسكى و ده امثال آنان را مى بينيم كه براى تجديد بناى علم و معرفت و هنر و جهان بينىها اركان شايسته و بسيار لايقى بوده‌اند .
٧ - در دورانهاى بعدى كه مى توان آغاز آنرا به يك اعتبار از قرن شانزدهم و به اعتبار ديگر از قرن هفده منظور نمود ، با اكتشافاتى كه اغلب بطور محاسبه نشده بروز

[١] فرهنگ اسلام در اروپا - زيگريد هونكه ص ٤٠١
[٢] علم در تاريخ - جان برنال ج ١ ص ٢٢٥