ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٨٢ - فقط حق است كه مى تواند جامع حقيقى انسانها در يك وحدت عالى بوده باشد

١١ - اتحاد در هدف گيرىها ( طبيعى ) [١] ١٢ - اتحاد در برابر حقوق طبيعى و حقوق وضعى و هر قانونى كه براى زندگى طبيعى و حيات معقول انسانها ضرورت دارد . ( قراردادى - طبيعى ) در ميان همه اين اتحادها فقط شماره ٨ و ٩ ( اتحاد ناشى از جاذبهء كرامت ارزشى ميان انسانهاى رشد يافته ) و ( اتحاد فوق وحدتها و كثرتهاى طبيعى است ) كه به وحدت كلمهء حقيقى و حذف هدفهاى اختيارى و وحدت در « حيات معقول » نائل مى گردند . بنا بر اين ، اين اعتراض برطرف مى شود كه اثر نفرين امير المؤمنين عليه السلام در بارهء سپاهيان معاويه مشاهده نمى شود ، [ زيرا آنان با صفوف بهم پيوسته در ميدان در مقابل امير المؤمنين و سپاهيان وى مقاومت نمودند و پس از پايان جنگهاى صفين ، همان گونه كه ملاحظه شد ، معاويه بر اريكه تنازع در بقاء تكيه زد و مردم جوامع اسلامى آن دوران را هم در زندگى اجتماعى بهم پيوست ] .
اولا - پيوستن اجبارى مردم از روى ترس و وحشت و يا از روى نفع پرستى بهمديگر غير از آن اتحاد ارزشى است كه ميان انسانهاى رشد يافته با كمال اختيار تحقق مى يابد .
ثانيا - اگر هم فرض كنيم مردم اجتماعات آن دورانها مانند مردم اجتماعات روزگار ما بدون وحشت و ترس و يا نفع پرستى محض با همديگر متصل و پيوسته بوده‌اند ، آيا چنين نيست كه اين بهم پيوستگىها ناشى از احساس ضرورت ادامهء زندگى دسته جمعى است كه يك عدّه سياستمداران يا سياست بازان مقدمات آنرا فراهم مى آورند قطعا چنين است . مگر امروزه اين قضيه كه اتصال انسانها بيكديگر از روى نياز است و انفصال آنان از يكديگر بر مبناى سود است بعنوان يك اصل كلى پذيرفته نشده است

[١] البقرة آيه ٢٩ و الطلاق آيه ١ مطالبى مشروح از نتايج عقول وجدانهاى بزرگ بشرى و در آياتى از قرآن مجيد و در احاديث پيشوايان معصوم عليهم السلام در بارهء اتحادهاى فوق مطرح شده است كه تحقيقات و بررسىهاى لازم و كافى در آنها براى مبحث ما در اين مورد بسيار لازم و مفيد است .