ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٣٣٦ - دخالت اختيار در حقايق ارزشى منافاتى با علمى بودن آنها ندارد
ترتيب انكشاف ٥٠ درصد را شك مى ناميم . آنچه بنظر مى رسد كه موجب علمى نبودن كارهاى اختيارى باشد ، نقص در اكتشاف است كه در همهء موارد احتمالات وجود دارد . يعنى بدانجهت كه در كارهاى اختيارى براى هيچ كس روشن نيست كه شخصيت انجام دهندهء كار كدامين موضوع را يا يك موضوع را از كدامين راه مى خواهد انتخاب مى نمايد ، لذا قابل پيش بينى علمى نمى باشد . همچنين عامل ديگر براى مجهول بودن انتخاب انجام دهندهء كار عبارت است از مجهول بودن كميت و كيفيت انگيزگى عواملى است كه انسان را براى كار تحريك مى كند .
اولا بايد بدانيم كه اگر ما با چنين وضعى در جريانات طبيعى رويارو شويم ، هرگز بررسى اين وضع احتمالى را از مجراى علمى بركنار نمى كند . بعنوان مثال اگر ما ندانيم كه مقدار حرارتى را كه براى ذوب كردن فلان فلز لازم است مى توانيم ايجاد كنيم يا نه هيچ آسيبى به اين قانون علمى كه اين فلز مخصوص در مقدارى معين از حرارت ذوب مى شود ، نمى رساند . و اگر بخواهيم وضع نبودن اصل حرارت و يا مقدار لازم از حرارت را كه براى ذوب شدن آن فلز بايد داشته باشيم در مجراى علمى قرار بدهيم ، باز هيچ مانعى از نگرش علمى در بارهء وضع مزبور نداريم . فرض كنيم ما اصلا نمى توانيم حرارتى بوجود بياوريم ، در اين صورت مى دانيم كه ما توانايى وارد كردن حتى اولين درجات حرارت را بر آن فلز نداريم و فلز مفروض بحال طبيعى خود از نظر حرارت و برودت قرار خواهد گرفت . و اگر بتوانيم مقدارى از حرارت را به آن فلز وارد كنيم ، اگر تأثير هر درجه از حرارت را بدست بياوريم ، مى توانيم با كمال صراحت و با نگرش علمى بگوييم : فلزى كه ما آنرا براى وارد كردن حرارت در نظر گرفتهايم اين مقدار از حرارت را بخود گرفته و در نتيجه اين مقدار تأثر پيدا كرده است . حال در كارهاى اختيارى كه از انسانها صادر مى شود دقت كنيم خواهيم ديد اين گونه ملاحظات علمى در كارهاى اختيارى نيز وجود دارد . اين ملاحظات علمى در دو قلمرو صورت مى گيرد : يك - در قلمرو عوامل و انگيزهها . ١ - هيچ كار اختيارى بدون عامل و انگيزه از انسان صادر نمى گردد . ٢ - هر مقدار انگيزگى عوامل كار اختيارى قوىتر باشد صدور