ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٦٧ - ورشكستگى علم اعلام شد

ورشكستگى علم اعلام شد پىير روسو پس از نقل اين اعلاميه از فردينان برونتىير ، چنين مى گويد : « آورده‌اند كه وقتى در يكى از شهرهاى آلمان حاكمى مى زيست كه از لحاظ درستى و جديت ضرب المثل بود دزدان و راهزنان از او ترس و وحشت بسيار داشتند و مردان شرافتمند او را صميمانه احترام مى كردند . اما روزى اهالى شهر به رازى صاعقه آسا پى بردند ، از اين قرار : - حاكم هر شب لباسى مبدل مى پوشيد و طپانچه اى در جيب مى گذاشت و آهسته و بىسر و صدا از خانه خارج مى شد و مردم را لخت مى كرد و يا از ايشان به زور چيزى مى گرفت . . . لابد مى پرسيد كه آيا اين داستان ، همان حكايت هالرز حاكم نيست شايد چنين باشد ، ولى در عين حال داستان علوم رياضى در اواخر قرن نوزدهم نيز ميباشد . از بيست قرن تاكنون مردم در مقابل آن ضعف و غش مى كردند . هر كس مى خواست در كوچكترين مورد اصلاحى به عمل بياورد يا دخالتى كند عمل او را مانند توهين به مقدسات تلقى مى كردند اما ناگهان اصل اقليدسى ضعف گريه آورى از خود نشان داد و مفهوم قديمى اتصال با سر و صداى بسيار فرو ريخت و نابود شد و قلمرو آشناى اعداد معمولى به وسيلهء بهمنى از اعداد اصم و اندازه نگرفتنى خورد شد و بنائى كه اين قدر مورد احترام و پرستش بود تركها و شكافهاى بزرگ برداشت . . . اما فقط بناى معظم رياضيات نبود كه گرفتار خرابى و ويرانى مى گرديد : تمام قصر بزرگ علوم به اين حال دچار بود . . . » [١] خود پىير روسو در آخر كتاب خود اين جملات را بيان مى دارد : « درست است كه امروزه مردانى وجود دارند كه منكر اين آزادى فكرى هستند و مى خواهند از حالت ترديد و عدم قطعيتى كه در دانش فعلى وجود دارد ، ورشكستگى آنرا نتيجه بگيرند و به نفع روح عرفانى و ما وراء الطبيعهء جديدى وعظ و تبليغ كنند ، بلى ما نيز تصديق داريم كه علم امروزه يكى از مراحل بحرانى خود را طى ميكند و اين موضوع را پوشيده نداشتيم و طى صفحات گذشته با وضوح كامل بيان نموديم . اما اين

[١] تاريخ علوم - پىير روسو ص ٦٩٣ و ٦٩٤