وحدت معقول را مى توان چنين تعريف كرد : قرار دادن متن كلى دين اسلام براى اعتقاد همهء جوامع مسلمان و بر كنار نمودن عقائد شخصى نظرى و فرهنگ محلى و خصوصيات آراء و نظريات مربوط به هر يك از اجزاء متن كلى دين كه مربوط به تعقل و اجتهاد گروهى يا شخصى است . تحقق اين نوع وحدت هيچ مانع شرعى و عقلى ندارد و هر متفكر آگاه از منابع اوليهء اسلام و طرز تفكر ائمه معصومين عليهم السلام و صحابه عادل و متقى و تابعين حقيقى آنان مى داند كه پيروى از متن كلى دين ، با تكاپو و اجتهاد براى فهم خصوصيات و كيفيت انتخاب دلايل ، امرى است ضرورى .
بديهى است آن هماهنگى و اتحادى كه منابع اوليه اسلام ( قرآن و سنت و عقل سليم و اجماع ) و شخصيتهاى پيشتاز اسلامى - مثل آيت الله العظمى حاج سيد حسين طباطبائى بروجردى مرجع شيعيان جهان و رهبر عاليمقام اهل سنت - شيخ محمود شلتوت - در گذشته و حال به آن دعوت نموده‌اند ، نه وحدت مصلحتى عارضى است - كه اين نوع وحدت را هيچ يك از فرقه‌ها و مذاهب اسلامى به عنوان آرمان اعلاى جوامع اسلامى نمى پذيرند - و نه وحدت مطلق است كه عملى نيست - بلكه اينان و امثال اينان ، بر اساس آنچه كه مطلوب جدى منابع اوليه اسلامى بوده و هست ، خواستار انطباق حيات اجتماعى و دينى مردم همهء جوامع اسلامى بر متن كلى و مشترك دين اسلام هستند كه مى تواند فرا گيرندهء همه فرقه‌ها و مذاهب معتقد به آن متن كلى باشد ، و اين ، همانا وحدت معقول است .
در طريق وصول به وحدت معقول ، نخستين گام ، همانا وسعت يافتن ديدگاه متفكران و شخصيتهاى بزرگ اسلامى است و عامل اساسى اين توسعهء ديدگاهها ، رهائى از چارچوب تنگ و تاريك تعصب غير منطقى مى باشد . اسلام ، به جهت عظمت و تنوع ابعاد نامحدود خود ، توانسته است همان گونه كه محمد بن طرخان فارابى را در دامن خود بپروراند ، ابن سينا و ابن رشد و ابن مسكويه و ابو ريحان بيرونى و حسن بن هيثم و محمد بن زكريا و جلال الدين محمد مولوى و مير داماد و صدر المتألهين و صدها امثال اينان را ، با آراء و عقايد مختلف در جهان شناسى و الهيات و حقائق مذهبى پرورش بدهد . از طرف ديگر ، صدها فقيه و اصولى در دو فرقه بزرگ اسلامى تشيع و