ترجمه و تفسير نهج البلاغه

ترجمهء خطبه صد و بيست و دوم

آيا كيفر حماقتى را كه آن روز شما از خود بروز داديد من امروز بايد بچشم

امير المؤمنين عليه السلام به جهت معرفت والايى كه به واقعيات داشت و به جهت وارستگى از هوى و هوس و خود خواهىها هر يك از دو طرف ( پذيرش و عدم پذيرش حكميت ) را مى توانست انتخاب فرمايد

تعريف معناى كلى دين

شمارهء آيات مربوط به لزوم فعاليتهاى عقلى و حكمى

2 - ركن برون ذاتى

مبناى وحدت اسلامى

طريق رسانيدن فطرت انسانى با دين فطرى به كمال خود

وحدت امت اسلامى و طرق وصول به آن

ترجمهء خطبهء صد و بيست و سوم

و شما در انتخاب يكى از دو يا چند راه آزاديد

در ميدان جهاد نيروهاى اساسى را خواه قرار دادى و اعتبارى باشد و خواه واقعى عينى به انسانهائى بسپاريد كه هم از قدرت عضلانى برخوردار باشند و هم از عظمت شخصيت و هم از تخصّص در فنون جنگ

ضرورت نظم در زندگى فردى و اجتماعى

مبانى فرهنگى لازم براى تحقق بخشيدن به مشاركت و هماهنگى همهء مردم مجتمع در كارهاى اجتماعى

مبانى اخلاقى مشاركت و هماهنگى مردم مجتمع در كارهاى اجتماعى

مبانى حقوقى مشاركت و هماهنگى مردم در كارهاى اجتماعى

آن كس كه بر خلاف تكليف قطعى از ميدان جهاد و مبارزه با تبهكاران مى گريزد

آيا اين كه آن حضرت سپاهيان خود را با متوجه ساختن به نژاد و موقعيت چشمگير آنان در جامعه ، به جهاد تحريك مى كند ، منافاتى با اصل عدم امتياز انسانها بوسيلهء نژاد و موقعيتهاى چشمگير ندارد

آيا در ميان شما كسى هست كه تشنهء بيقرار ديدار خداوندى باشد

فقط حق است كه مى تواند جامع حقيقى انسانها در يك وحدت عالى بوده باشد

شدت مقاومت و نهايت پافشارى مردم در بارهء يك موضوع دليل حق بودن آن نيست

گروه ششم

اگر آن حكمين واقعا مطابق كتاب اللَّه و سنت رسول خدا حكم مى كردند چه كسى شايسته تر از امير المؤمنين عليه السلام و پيروان حقيقى او به پذيرش و عمل به آن حكم بود

پيشنهاد اين كه امير المؤمنين عليه السلام مى بايست در پذيرش حكميت بسرعت عمل كند ، يا ناشى از حماقت بوده است يا غرض ورزى

براى تكامل انسانى ، هم عمل به حق ضرورت دارد اگر چه از امتيازات دنيوى او بكاهد و او را در سختىها فرو برد و هم اجتناب از باطل ، اگر چه براى او نفعى داشته باشد و بر امتيازات دنيوى او بيفزايد

اين گمراهى و حيرت از كجا بر سر شما تاختن گرفته است برخيزيد و براى دفع مفسدان حركت كنيد

شما كه خود را چنان ناتوان ساختهايد كه نمى توانيد بر پاى خود بايستيد ، من چگونه مى توانم بر شما تكيه كنم

ترجمهء خطبه صد و بيست و ششم

اگر مال ، مال خودم بود و از دسترنج خويشتن تهيه كرده بودم ، و مى خواستم آنرا به مردم بدهم ، فرقى ميان آنان نمى گذاشتم حال اگر مال ، مال خداوندى باشد ، بديهى است كه همهء مردم مستمند در بارهء آن مساويند

ترجمهء خطبهء صد و بيست و هفتم

جهل مركب با تعصب وقيح جمع مى شود و داناترين و آزاده ترين و پاكترين انسانها را تكفير مى كند

در بارهء ارزشيابى من نه افراط كنيد و نه تفريط

همواره با متن انبوه مردم باشيد كه جمعيت اصلى جامعه را تشكيل مى دهند

اگر من هم كه پيشواى شما هستم ادّعاى خوارج را براه بيندازم ، مرا بكشيد

هيچ يك از عمرو بن عاص و ابو موسى اشعرى آن ارزش را نداشتند كه حكميت كه تعيين كنندهء سرنوشت جوامع اسلامى بود ، بعهدهء خود آنان گذاشته شود

من نه براى شما شرّى آوردم و نه شما را فريب دادم و نه امر را بر شما مشتبه ساختم

ترجمهء خطبهء صد و بيست و هشتم

تفسير عمومى خطبهء صد و بيست و هشتم

همان گونه كه استعدادهاى خير انسانى حد و حصرى ندارد ، همچنان استعدادهاى شر انسانى نيز قابل شمارش نيست

دلهايى خراب در شهرهايى آباد

چرا من از دنيا اعراض كرده ام

و از خطبه ايست از آن حضرت در ذكر پيمانهها و ابزار سنجشها

در هر گاهى از برهههاى تاريخ روگرداندن خير و كمال از انسانها شايع مى گردد ، و روى آوردن شر به آنان افزايش مى يابد

1 بشر در مقابل مسئلهء بقاء

2 - ريشههاى مسئله

3 - ديدگاهى ديگر

آيا راه بشر در زندگى منحصر به پرستشهاى سه گانه بود ( پرستش زر و پرستش قدرت و پرستش شر ) كه امروزه چنين گرفتار شود

1 - « سيارهء ما بى ثبات است

2 - « سلطهء بشر بر طبيعت در طول تاريخ عواقبى سخت و بىمانند براى نوع بشر به ارمغان آورده است »

3 - « نابودى سريع محيط طبيعى زيست كه در ضمن موجد بليهء عظيم و جبران ناپذير نابودى كامل كرهء مسكون - يعنى سيستم حياتى طبيعت خواهد شد »

4 - هدر دادن بىرويهء منابع مادى و نبوغ بشر در راه جنگ و تهيهء تداركات براى جنگ

5 - نظامهاى سياسى و اقتصادى كه تنها به منافع كوتاه مدت مى انديشند و هزينهء واقعى توليد محصول را در نظر نمى گيرند

6 - « وضعيتى كه انسان درگير آنست از بين رفتن تعادل ميان نوع بشر و حيات ديگر موجودات زندهء ساكن كرهء زمين مى باشد

7 - « ريشههاى مسئله

10 - « معهذا پيشرفتهاى علمى قرن حاضر نشان دادند كه اين ديدگاه ماشينى

11 - « بر همين اساس ارزشهاى انسانى در اين ديدگاه جديد علمى به ارزشهايى بسط مى يابد كه با ارزشهاى پذيرفته شده در فرهنگهاى پيشين سازگارى دارند

12 - « در نتيجه ، خود آدمى از حالت چرخ دندانه اى بىاراده اى كه محكوم به حركت تحت فرمان يك ماشين عظيم مى باشد فراتر رفته

13 - « نوع بشر حد اكثر بهره گيرى را از جهان خارج مى نمايد

14 - « تشخيص اين كه يك موجود انسانى وجهى از پروسهء سازنده اى است كه به جهان شكل مى دهد

15 - « پراكندگى و تجزيهء وحدت ميان جسم - ذهن - روح ناشى از تأكيد زياد و بيش از حد بر يكى از اين سه عنصر است

16 - « چنين ديدگاههايى پندار بشر را در مورد طبيعت تغيير مى دهند

17 - « براى نيل به اين اهداف ، استفاده از علوم و تكنولوژى واجب است

18 - « مهلت كم است - هر گونه تعلل و تأخيرى در برقرارى صلح اقتصادى - فرهنگى در جهان ، ما را ناگزير مى سازد كه بهاى سنگينترى براى بقاء بپردازيم

2 - آن قسمت از جملات بيايند كه راه و چارهء برطرف ساختن خطر جدى امروزى را در پيوند دادن علوم و ارزشها منحصر مى داند

دانشهاى بشرى محصول ارتباط عوامل درك كننده با واقعيات درك شده در جهان هستى است ما در نمايشنامهء بزرگ وجود هم بازيگريم ، هم تماشاگر

معمولا اشتياق و هدفگيريهاى اصلى انسانها در جريان به دست آوردن معرفت و علم

منطقهء يكم - « من » و عوامل و وسايل و كانالهايى كه در حصول علم دخالت مى ورزند

منطقهء دوم - واقعيتهاى جهان هستى براى خود ( جز من درك كننده ) است ، خواه درك كننده اى در بارهء آنها وجود داشته باشد يا نه

عامل دوم - منشهايى كه براى اغلب شخصيتهاى انسانى به وجود مى آيند

عامل سوم - عوامل گوناگون كارگاه مغز

مثال قضاوت مورچهها در بارهء قلمى كه روى كاغذ حركت ميكرد و نقاشى ميكرد

عامل چهارم - حواس طبيعى

عامل هفتم - آزمايشگاهها و هر گونه ابزارى كه براى گسترش عميق ساختن معلومات مورد استفاده قرار مى گيرند

در معلوماتى كه از دستگاهها و كانالهاى ساخته شده براى گسترش و دقت بيشتر علوم تعبيه شدهاند بازيگرى دوبار صورت مى گيرد

عامل هشتم - طرز روش و هدفگيرى از بدست آوردن علم در بارهء « واقعيت براى خود »

عامل نهم - موقعيتهاى متنوعى كه خود واقعيتها در عرصهء هستى به سبب جريانات قانونى خود دارا مى باشند ، مانند خسوف ماه و كسوف آفتاب و بخار شدن آب در حرارت و غير ذلك

اصل يكم - قانونمند بودن هر دو منطقهء « من » و « جز من »

اصل دوم - تفاعل هماهنگ دو منطقهء عوامل درك و واقعيات درك شده در بدست آوردن علم و معرفت به واقعيات

در آن هنگام كه موضوع علم مربوط به خود انسان بوده باشد ، دخالت منطقهء « من » و عوامل و وسايل و كانالهاى درك كه در اختيار دارد ، در علم و معرفت به واقعيات براى خود ( جز « من » ) شديدتر مى گردد

آيا پيشرفت معلومات بشرى مى تواند بجائى برسد كه بازيگرى منطقهء « من درك كننده را » در بدست آوردن معلومات از منطقهء « جز من » يعنى « واقعيات براى خود » بكلى منتفى بسازد

دخالت عوامل منطقهء من در علم و معرفت به واقعيات از ديدگاه قرآن

انواع دخالتهاى منطقهء عوامل درك در معرفت در بارهء « واقعيتها براى خود » از ديدگاه قرآن

اين يك قانون پايدار تاريخ است كه هر افراطگرى كه به وسيلهء انسانها صورت بگيرد ، حتما يك تفريطگرى را بدنبال خود خواهد آورد

ورشكستگى علم اعلام شد

دانشها و ارزشها و اشتراك آنها در مجراى قوانين علمى تعريف موضوع و مسئله و ديدگاه و قانون علمى

مقدمهء دوم - رابطهء علم و عالم و معلوم

تعريف و مختصات قانون علمى

مطلب يكم

مطلب دوم - عامل و طرق متنوع كشف قوانين علمى

مطلب سوم - كليت قانون علمى و منشاء آن

مطلب چهارم - تعيين ابعاد و ملاك موضوع علمى

مثال يكم - احساس مسئوليت و تكليف

مثال دوم

قسم دوم

نوع دوم - ارزشهاى مستند به واقعيات و بيان ملاك اين استناد

هر نوع مخالفت با ارزشهاى مستند به واقعيات نوعى اثر در واقعيات مربوط مى گذارد

تحمل نتايج مخالفت با ارزشها ، دليل آن نيست كه ارزشها داراى واقعيت علمى نيستند و در نتيجه نمى توانند به عنوان مسئلهء علمى تلقى شوند

با يك نظر عالى مى توان حقايق ارزشى را هم از ديدگاه علمى مورد بررسى قرار داد و هم از ديدگاه فلسفى

آيا دين از علم و فلسفه جدا است

توضيح و تفسير كار اختيارى بعد از وقوع آن از ديدگاه كاملا علمى ، خود دليل علمى بودن جريان كار اختيارى است

1 - تحقيق علمى در بارهء حوادث و عوامل كار اختيارى پيش از صدور آن

2 - تحقيق علمى در بارهء حوادث و عوامل كار اختيارى بعد از صدور آن

يك راه علمى ديگر براى كشف عوامل و ارزش كار اختيارى كه عبارتست از شناخت هدف گيريها و انگيزگى عواملى كه براى يك انسان مى تواند در صادر كردن كار اختيارى تأثير نمايد

با اين مباحث كه تاكنون مطرح نموديم ، تفكيك حقايق ارزشى از علوم ، تضعيف علوم و اهانت نابخشودنى به آنها است ، نه جدا كردن ارزشها از علوم و تحقير آنها

اگر هم بر فرض خلاف واقع چنين فرض كنيم كه ارزشها را نتوانستيم در مجراى علم بمعناى معمولى آن در دوران ما مورد بررسى قرار بدهيم ، لازمهء چنين فرضى آن نيست كه ارزشها و معنويات مستند به اساس محكمى نيستند

اين حقيقت كه انسانها استعداد زندگى با ارزشها و معنويات را در خود دارند ، يكى از بهترين دلايل هماهنگى « هستها » با « بايدها و شايدها » و استنتاج « بايدها و شايدها » از « هستها » مى باشد

اين نظريه كه « بايدها و شايدها » از « هستها » بوجود نمى آيد ، آن نظريه است كه واقعيات عالم هستى را يك عده موجودات بىمعنا و بدون حكمت مى داند

هيچ متفكر اسلامى نمى تواند مطابق پندار بعضى از سطح نگران واقعيات عالم هستى را بعنوان يك عده موجوداتى كه همهء حقايق و ابعاد و سطوح آنها را در همان پديدهها و اشياء منحصر مى دانند كه در ارتباطات حسى آنها را درك مى كنند و ماوراى آنچه را كه با حواس درمى يابند منكر و يا ناديده مى گيرند تلقى نمايد

گروه دوم

گروه سوم

گروه چهارم

مورد دوم

دخالت اختيار در حقايق ارزشى منافاتى با علمى بودن آنها ندارد

توضيح و تفسير كار اختيارى بعد از وقوع آن از ديدگاه كاملا علمى ، خود دليل علمى بودن جريان كار اختيارى است

1 - تحقيق علمى در بارهء حوادث و عوامل كار اختيارى پيش از صدور آن

فهرست آيات

فهرست روايات

فهرست اشخاص

فهرست مآخذ

فهرست قبايل

فهرست مكانها

فهرست مطالب

ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٦ - شمارهء آيات مربوط به لزوم فعاليتهاى عقلى و حكمى

هيچيك از اين احكام نه تنها مورد اعتراض عقل سليم و وجدان پاك نيست ، بلكه مورد تأييد آن دو عامل اساسى معرفت و عمل نيز مى باشد . اثبات اين مدعا مستند به سه دليل است : دليل اول اين كه عقائد اسلامى و علل احكام آن - اگر بطور روشن بيان شوند - خود همان اصول كليه هستند كه در امتداد قرون و اعصار و در همهء جوامع به شكلهاى مختلف به عنوان زير بناى عقيدتى مورد قبول بوده است . از طرف ديگر ، اگر عقايد جوامع گوناگون در طول تاريخ بطور كامل تحليل شود ، مى توان اصول كلى اسلامى را بطور ظريف در آنها مشاهده نمود .
دليل دوم ، دستورات شديد و توصيه‌هاى بسيار اكيد منابع اصلى اسلام ( قرآن و سنت پيامبر و ائمه معصومين و عقل و اجماع ) در بارهء تقويت و شكوفا ساختن عقل و انديشه و قلب و وجدان و پيروى از اينهاست . در آيات قرآنى ، تعداد آيات مربوط به لزوم فعاليتهاى عقلى و حكمى بسيار زياد است . شمه اى از اين آيات را بر حسب موضوع ، و با ذكر تعداد آنها در قرآن ، در زير مى آوريم :
شمارهء آيات مربوط به لزوم فعاليتهاى عقلى و حكمى ١ - تقويت عقل و پيروى از آن : ٤٠ آيه ٢ - تفقّه ( فهم دقيق ) : ١٥ آيه ٣ - تفكر : ١٧ آيه ٤ - تدبير : ٤ آيه ٥ - لزوم قرار گرفتن در شمار خردمندان و عقلاء : ١٥ آيه ٦ - تحصيل شعور و آگاهى و هشيارى : ٢١ آيه ٧ - تحصيل و پيروى از علم و فرار از جهل : ١٠٠ آيه ٨ - لزوم فراگيرى حكمت و اين كه تعليم حكمت از اهداف عاليهء بعثت پيامبران است : ٢٠ آيه ٩ - نظر در جهان هستى براى درك آن : ٢٠ آيه ١٠ - دستور به ديدن و شنيدن و پذيرش واقعيات صحيح : ١٨ آيه