ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٦٠ - اين يك قانون پايدار تاريخ است كه هر افراطگرى كه به وسيلهء انسانها صورت بگيرد ، حتما يك تفريطگرى را بدنبال خود خواهد آورد

مى توانست بنويسد كوشش كرد كه با كمك آلكن زندگانى فكرى و فرهنگى را دوباره معمول و متداول سازد ، اما موفق نشد كه در اين جامعهء خشن و نادان و خونخوار حتى جرقه اى نيز ايجاد كند و به آلكن چنين اعتراف كرد « ايجاد يك آتن مسيحى در جهان نه كار من است و نه كار شما . . . » [١] ٥ - با ظهور اسلام بنا به تحقيق اكثريت قريب به اتفاق مورخين علم ، با نظر به تشويق و تحريك بسيار شديدى كه بنيان گذار اسلام پيامبر اكرم صلَّى اللَّه عليه و آله در بارهء فراگيرى علم و معرفت و به كار بستن آن در همهء ابعاد زندگى ابراز فرموده بودند و حتى با نظر به احاديث معتبرى كه أمير المؤمنين عليه السلام مرد شماره ٢ اسلام در بارهء ضرورت بكار بستن تجربه در علم و معرفت بيان نموده بود ، از اواخر قرن دوم ميلادى انواعى از علوم با كمال دقت و تجربه و با روش عالمانه به جريان افتاد و كاروان علم را به قول زيگريد هونكه از كرانه‌هاى خزر تا سواحل آتلانتيك به تكاپو و تلاش وادار ساخت . در اين مورد ضرورى است ما به جملاتى از معتبرترين مورخان علم در دوران معاصر اشاره كنيم : يك - جان برنال چنين مى گويد : « اسلام از همان آغاز دين دانش و سواد شمرده مى شد . » [٢] دو - همين مورخ محقق مى گويد : « به علاوه ، شهرهاى اسلامى بر خلاف شهرهاى امپراطورى رم خود را از ما بقى جهان شرق منزوى نكرده بود . اسلام محل التقاى دانش آسيايى و اروپايى بود . بالنتيجة اختراعات كاملا جديدى صورت گرفت كه براى تكنولوژى يونانى و رومى ناشناخته و يا دسترس ناپذير بود - از جمله مى توان مصنوعات فولادى ، كاغذ سازى ابريشمى و ظروف چينى لعابى را نام برد . اين اختراعات به نوبت خود مبناى ترقيات بيشترى را تشكيل دادند كه موجبات تحرك غرب و تحقق انقلاب قرن ١٧ و ١٨ را در اين ديار فراهم آورد . » [٣]

[١] تاريخ علوم پىير روسو ص ١١٦
[٢] علم در تاريخ تأليف جان برنال ص ٢٠٦
[٣] همين مأخذ ص ٢٠٨