بوجود نيامدن كار مى باشد ، مانع علمى بودن شناخت كار اختيارى نمى باشد . همچنان كه بروز پديدهء « عدم حتميت » در جريان ذرات بنيادين مانع از تحقيق و بررسى علمى در بارهء آن ذرات نمى گردد .
٢ - تحقيق علمى در بارهء حوادث و عوامل كار اختيارى بعد از صدور آن
٢ - تحقيق علمى در بارهء حوادث و عوامل كار اختيارى بعد از صدور آن :
اگر همان گونه كه گفتيم راه علمى ما براى كشف كار اختيارى پيش از وقوع آن راهى كامل نباشد ، اين نارسايى دليل علمى نبودن كار اختيارى نيست ، زيرا ما پس از صدور كار اختيارى مى توانيم در بارهء همهء حوادث و عوامل و انگيزه هايى كه تا صدور كار اختيارى بوجود آمده و در صدور كار دخالت ورزيده است تحقيق و محاسبات علمى كامل داشته باشيم ، همان گونه كه پس از آنكه يك ذرهء بنيادين در موقعيت بعدى قرار گرفت مى توانيم سرگذشت آنرا با نظر به حوادث و عواملى كه از آنها عبور نموده يا موقعيت فعلى خود را از آنها دريافته است مورد تحقيق علمى قرار بدهيم . اين حقيقت بهترين دليل آنست كه هيچ پديده اى در اين عالم وجود بدون جريان قانونى در موقعيتهاى وجودى خود قرار نمى گيرد ، و آن اصل كه گفتيم « جهان با شناسايى جهان فرق دارد » هيچ فرقى ما بين واقعيات طبيعى و كارهاى آزادانه انسانى ندارد .
يك راه علمى ديگر براى كشف عوامل و ارزش كار اختيارى كه عبارتست از شناخت هدف گيريها و انگيزگى عواملى كه براى يك انسان مى تواند در صادر كردن كار اختيارى تأثير نمايد .

يك راه علمى ديگر براى كشف عوامل و ارزش كار اختيارى كه عبارتست از شناخت هدف گيريها و انگيزگى عواملى كه براى يك انسان مى تواند در صادر كردن كار اختيارى تأثير نمايد .
اگر چه ممكن است با نظر به مباحث گذشته ، اين حقيقت هم روشن شده باشد كه هر اندازه شناخت كيفيت فعاليت يك شخصيت و هدف گيريها و قرار گرفتن آن تحت تأثير انگيزگى عوامل واداركننده به انجام كار از نظر علمى روشن شده باشد بهمان مقدار مى توان به شناخت سرنوشت قطعى كار از نظر ماهيت و كيفيت و كميت و ارتباط شخصيت آدمى با آن كار و همچنان مقدار تأثير منش مخصوصى كه انسان داراى آنست توفيق يافت . و بر مبناى همين اصل علمى است كه كارشناسان جرم و جنايت و بازپرسان و قضات در كشف كيفيت كارهاى صادره از متهمان ( از نظر عادى بودن يا اضطرارى يا اكراهى يا اجبارى يا اختيارى موفق مى شوند ، اگر وضع كار اختيارى به آن ابهام بود كه امكان نزديك شدن به عوامل و مقدماتى را كه آنرا بوجود