عامل هشتم - طرز روش و هدفگيرى از بدست آوردن علم در بارهء « واقعيت براى خود » بديهى است هر گونه تكاپو و كوشش براى بدست آوردن علم در بارهء واقعيتها بانگيزگى با روش مخصوص و هدفى است كه وصول به آن هر انسان جوينده را به كوشش و تلاش وا مى دارد . هيچ انديشه و تجربه و تحقيق و پيگيرى در بارهء واقعيات بدون روش خاص و هدف صورت نمى گيرد ، اگر چه آن هدف بدست آوردن راههاى صحيح انديشه و تجربه و تحقيق و پيگيرى بوده باشد ، حتى اگر چه براى تقويت خود انديشه و اراده بوده باشد . [١] جاى ترديد نيست كه تمركز همهء قواى حسى و مغزى براى وصول به يك هدف در جريان تحقيق و پيگيرى در بارهء شناخت يك واقعيت ، علم حاصل از آنرا محدود به امور مربوط به آن هدف خواهد نمود . شخصى را تصور كنيد كه براى پيدا كردن وسائل سوخت مانند هيزم و خار راهى كوه شده است . اين شخص دنبال پيدا كردن وسايل سوخت به حركت و تلاش افتاده است ، بنا بر اين شما نمى توانيد از اين شخص در بارهء كوه همهء اطلاعاتى را كه در سطوح و ابعاد گوناگون كوه است بدست بياوريد . به همين جهت است كه اگر فرض كنيم شما براى پيدا كردن منبع آب كه زراعت شما را آبيارى نمايد ، رهسپار اين كوه مى شويد در مسير راه آن شخص را مى بينيد كه براى پيدا كردن وسايل سوخت همهء جاهاى كوه را گشته ولى نتوانسته است به هدف خود كه وصول به وسايل سوخت است موفق شود ، حال اگر از چنين شخصى بپرسيد كه آيا در كوه چيزى بود يا نه بديهى است كه او خواهد گفت : نه هرگز ، در كوه چيزى نبود . در اين مورد شما كه براى پيدا كردن منبع آب به كوه

[١] در بارهء محدوديت ناشى از بكار بردن روش خاص در بدست آوردن علوم ، هانرى پوانكاره رياضيدان بسيار معروف چنين مى گويد : « در فكر ما عواملى چند وجود دارد كه بايد بين آنها يكى را انتخاب كنيم ، مثلا هندسه اقليدسى و هندسهء ريمانى و هندسه لوباچفسكى ، از اين قبيلاند . اگر ما اولى را برگزيده‌ايم ، علت آن نيست كه واقعيت اين هندسه بيش از آنهاى ديگر است ، بلكه علت آن است كه اين هندسه با تجارب ما در جهان مطابقت بيشترى دارد و بعبارت ديگر ساده تر از ساير انواع هندسه است . بهمين طريق اظهار اين كه زمين حركت دورانى دارد و فضا داراى سه بعد است ، ساده تر از اصول مشابه آنها مى باشد - پىير روسو ( ١٩١٧ - ١٨٦٢ ) نيز اظهار داشت : « مطابقت با تجربه ، دليل صحت و درستى يك تئورى نيست ، همهء تئوريها كه به تدريج حقيقت را احاطه مى كنند و بيش از پيش به آن نزديك مى شوند در مورد خود صحيح مى باشند . » - تاريخ علوم پىير روسو ص ٦١٤