ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٢٧ - عامل هشتم - طرز روش و هدفگيرى از بدست آوردن علم در بارهء &#١٧١ واقعيت براى خود &#١٨٧

موضوع شناخت قرار مى گيرد كه براى بدست آوردن منفعت براى تحصيل اشياء مطلوب و آن مطلوب خير بوده باشد [١] و بديهى است كه در تشخيص آنچه كه به نفع آدمى است خصوصيات جسمانى و روانى و خواسته‌ها و آرمانهاى شخصى بطور قطع دخالت مى كنند ، حتى يك انسان در تشخيص منافع خويش در موقعيتهاى گوناگون در گذرگاه عمر يا در موقع تغيير عوامل محيطى و غير ذلك كه موجب بروز انديشه‌ها و هدف گيريهاى گوناگون مى گردد يكسان نمى باشد . مولوى با صراحت و قاطعيت بدون ابهام مى گويد :
< شعر > طالب هر چيز اى يار رشيد جز همان چيزى كه مى خواهد نديد < / شعر > اگر اين يك بيت شعر از يك متفكر شرقى معنوى است و براى شنيدن سخنى از بزرگترين فيزيكدان غربى در اين باره اشتياق داريد ، جملهء ذيل را از آلبرت اينشتين مطالعه كنيد : « جاى بسى شگفتى است كه علم فيزيك تا اين اندازه كم و جزئى از جهان واقعى براى ما افشا كرده است ، دانش ما نه تنها به وسيلهء عوامل قراردادى مصلحتى ، بلكه به وسيلهء خاصيت انتخاب كنندگى آلات اداركى ما نيز محدود است . » [٢] حال با يك مثال ساده اين مطلب را توضيح مى دهيم : « يك عدد ميز را كه روى آن كار مى كنيم بررسى مى نماييم ، خواهيم ديد همين موجود مشخص واحد ، چگونه با هر يك از انواع هدفگيريها محدود و كوچك مى شود : ١ - فيزيكدان : - من اين موجود را حقيقتى مى شناسم كه داراى ماده و صورت و نمود است كه قابل تحليل و تركيب مى باشد .
٢ - شيمى دان : - براى من اين موجوديست كه از عناصر تفاعل يافته با نسبت معين تشكيل يافته است .
٣ - جنگلبان : - اين موجود از فلان درخت جنگلى است كه دوام زيادى دارد و در فضاى خشك و يا تر تغيير پيدا مى كند .
٤ - نجار : - اين موجوديست كه با بكار بردن وسائل نجارى براى استفاده در

[١] تحصيل السعادة - محمد بن محمد طرخان فارابى ص ٢٠
[٢] مفهوم نسبيت آلبرت اينشتين به قلم برتراند راسل ترجمهء مرتضى طلوعى ص ١٩٤