فعلى خود را از آنها دريافته است مورد تحقيق و محاسبات علمى قرار بدهيم . اين حقيقت بهترين دليل آنست كه هيچ پديده اى در اين عالم وجود بدون جريان قانونى در موقعيتهاى وجودى خود قرار نمى گيرد ، و آن اصل كه گفتيم « جهان با شناسايى جهان فرق دارد » هيچ فرقى ما بين واقعيات طبيعى و كارهاى آزادانه انسانى ندارد .
يك راه علمى ديگر براى كشف عوامل و ارزش كار اختيارى كه عبارتست از شناخت هدف گيريها و انگيزگى عواملى كه براى يك انسان مى تواند در صادر كردن كار اختيارى تأثير نمايد .
اگر چه ممكن است با نظر به مباحث گذشته ، اين حقيقت هم روشن شده باشد كه هر اندازه شناخت كيفيت فعاليت يك شخصيت و هدف گيريها و قرار گرفتن آن تحت تأثير انگيزگى عوامل وادار كننده به انجام كار از نظر علمى روشن شده باشد بهمان مقدار مى توان به شناخت سرنوشت قطعى كار از نظر ماهيت و كيفيت و كميت و ارتباط شخصيت آدمى با آن كار و همچنان مقدار تأثير منش مخصوصى كه انسان داراى آنست توفيق يافت . و بر مبناى همين اصل علمى است كه كارشناسان جرم و جنايت و باز پرسان و قضات در كشف كيفيت كارهاى صادره از متهمان ( از نظر عادى بودن يا اضطرارى يا اكراهى يا اجبارى يا اختيارى موفق مى شوند ، اگر وضع كار اختيارى به آن ابهام بود كه امكان نزديك شدن به عوامل و مقدماتى را كه آنرا بوجود مى آورد سلب مى كرد ، و همچنين اگر شخصيت انسانى بقدرى اسرار آميز در كارهاى اختيارى كار مى كرد كه كشف اختيارى يا اجبارى يا اضطرارى يا اكراهى و يا عادى بودن آن امكان پذير نبود ، اين همه محاكمه‌ها و فعاليتهاى علمى و عميق در راه روشن ساختن وضع متهمان بجايى نمى رسيد ، با اين كه مى بينيم كارشناسان جرم و جنايت بازپرسان و قضات ، اغلب با اطمينان نزديك به يقين واقعيت را روشن مى سازند و كار قضائى خود را انجام مى دهند .
براى كشف علمى كارهاى اختيارى از اين راه كه ما در اين مبحث مطرح مى نماييم بهره بردارىهاى بسيار فراوان شده و هم اكنون هم رايج است و تا شخصيت انسانى و منشها و هدف گيريها و انگيزگى عواملى كه شخصيتها را تحت تأثير قرار مى دهند بهمين منوال باشد كه در انسانها مى بينيم همين جريان اكتشافى ادامه خواهد