ذرات بنيادين جهان طبيعت نمى توان موقعيت آيندهء آن را بطور دقيق علمى تعيين نمود ، گفته شده است : اين ناتوانى ناشى از رابطهء « عدم حتميت » است كه در دوران متأخر در فيزيك نو مورد پذيرش قرار گرفته است . اين جريان باعث شده كه عده اى از فيزيكدانان و آن دسته از صاحبنظران بينشهاى فلسفى بگويند كه قانون بسيار معروف عليت در قلمرو ذرات بنيادين جهان طبيعت شكست خورده و هرگز كمر خود را از اين شكستى كه بر آن وارد آمده است راست نخواهد كرد و اين موضوع جالب بود كه فيزيكدانان از مشاهدهء اين جريان ( ناتوانى از تعيين موقعيت آينده ذرات ) بياد آزادى اراده ( اختيار انسانها ) افتادند . و امثال اين عبارت بطور فراوان مشاهده شد : « مى خواهند باتكاء » رابطه عدم حتميت « يك اصل بدون خطا و غير مردود ابدى خلق كنند كه اين اصل مدافع اصل اختيار باشد . » [١] و نيز گفته شد : « يوردان كوشش كرد تا به اتكاء رابطهء » عدم حتميت « اختيار فردى را به ثبوت برساند . » [٢] بنا بر اين مى بايست فيزيكدانان بگويند : حال كه چنين است پس نبايد تحقيق در ذرات بنيادين را يك تحقيق علمى قلمداد نمود ، زيرا در جاييكه رابطهء عليت از حوادث متشكل از علت و معلول قطع شود ، نمى توان در آن مورد سخنى علمى بزبان آورد . البته مى دانيم كه در مقابل كسانى كه اين سخن را سر دادند ، متفكرانى بزرگ مقاومت نموده با اين عبارت عالمانه اشتباه آنان را گوشزد كردند كه « جهان با شناسايى جهان فرق دارد . » پاسخى كه ما مى توانيم در هر دو مورد ( مورد كارهاى اختيارى انسان و ذرات بنيادين طبيعت ) مطرح نماييم با نظر به پيش از بوقوع پيوستن كار اختيارى و بعد از بوجود آمدن آن بدينقرار است .
١ - تحقيق علمى در بارهء حوادث و عوامل كار اختيارى پيش از صدور آن « هر اندازه كه فاصله ما بين انسان و كار اختيارى كه در آينده بوجود خواهد آمد زيادتر باشد ، احتمال حوادث و عواملى كه در بوجود آمدن يا بوجود نيامدن آن كار اختيارى

[١] ل . و فيزيك نو تأليف پروفسور سرگى واويلوف ص ٢٨ .
[٢] همين مأخذ ص ٣٢ .