١١ - قلب : ٣٥ آيه با در نظر گرفتن اين همه دستور و تشويق به برقرار ساختن ارتباط با واقعيات از طريق عوامل گوناگون درك و دريافت و تعقل ، مى توان تصديق كرد كه چيزى خلاف عقل و وجدان در عقائد و احكام اسلامى وجود ندارد . و دليل سوم ، همانا قرار دادن عقل به عنوان اثبات كنندهء عقائد و يكى از منابع اثبات احكام اسلامى است . مسلما اگر از بعضى مناقشات لفظى و موردى صرف نظر كنيم ، خواهيم ديد كه هم چنانكه مكتب شيعه اصول عقائد را مستند به عقل مى داند و عقل را يكى از منابع چهارگانه اصلى ( كتاب و سنت و اجماع و عقل ) محسوب مى دارد ، مكتب سنت نيز با در نظر گرفتن مقدارى تاويل و انعطاف معقول ، عقل را از منابع قرار داده است .
٢ - ركن برون ذاتى عبارتند از پيامبران الهى كه از طرف خدا براى ارشاد و توجيه مردم به هدف اعلاى حيات به وسيله عقائد و احكام دينى مبعوث شده‌اند . و همچنين اوصياى پيامبران و آن گروه علماى ربّانى كه معرفت و عمل آنان به حقايق دينى به درجه اى از عظمت رسيده است كه شايستهء هدايت و ارشاد مردم مى باشند .
در اينجا ، براى اثبات ضرورت وجود هر دو ركن در ريشهء اصلى دين اسلام - يعنى ضرورت فعاليت عقل سليم و وجدان و ضرورت ارشاد مردم از طرف پيامبران - مى افزاييم كه بايد در نظر گرفت ميدان فعاليت عقل سليم و وجدان در دو حوزه بسيار با اهميت است : حوزهء يكم ، اثبات اصول كلى « حيات معقول » مطرح در دين اسلام است كه عقل و وجدان ، عامل اصلى اين اثبات بشمار مى آيند . مثلا ، حكم به اين كه جهان و انسان تبلورگاه قانون است ، جهان و انسان داراى معنى هستند و اين معنى همان هدف والائى است كه خداوند براى خلقت انسان و جهان تعيين فرموده است ، حكم به اين كه انسان با داشتن آن همه عظمتها و استعدادها ، نمى تواند موجودى بيهوده و رها به حال خود مانند حيواناتى كه فقط با فعاليت غرايز حيوانى خود را اداره مى كنند باشد .
يعنى انسان ، فوق خور و خواب و شهوت و اجراى غضب و ديگر پديده‌هاى حيوانى ، مكلف به تكاليف است كه عمل به اين تكاليف ، موجب تكامل او مى گردد . حكم به اين كه تنظيم ارتباطات چهارگانه ( ارتباط انسان با خويشتن ، ارتباط انسان با خدا ، ارتباط انسان با جهان هستى و ارتباط انسان با همنوع خود ) از تكاليف انسان است .