< شعر > عالمش چندان بود كش بينش است چشم چندين بحر هم چندينش است < / شعر > عامل چهارم - حواس طبيعى عامل چهارم - حواس طبيعى ما است . اين حواس عبارتند از بينائى و شنوائى و بويائى و پسائى و چشائى . جاى هيچ ترديد نيست كه اين حواس با كميتها و كيفيتهاى معينى عمل ميكنند ، و چنين نيست كه هر يك از اين عوامل يا كانال درك فعاليت خود را بدون هيچ قيد و شرطى و بطور مطلق با كمال خالص بودن از دخالت انجام بدهد ، يعنى چنين نيست كه چشم انسانى هر آنچه را در اين جهان هستى بودى و نمودى دارد و از شكل و كيفيت معينى برخوردار است ، چشم آنرا مى بيند ، يا هر صدائى را در هر حال و با هر موج و فركانسى كه باشد و گوش در هر گونه شرايطى قرار بگيرد ، آنرا خواهد شنيد ، بلكه همان گونه كه از نظر علمى و تجربى و مشاهدهء همگانى اثبات شده است همهء حواس طبيعى ما با نمودهايى خاص و در موضعگيرىهاى معين با ساختمان طبيعى خود ارتباط برقرار مى نمايند و كمترين دگرگونى از وضعى كه دارند اثر خود را در علم و معرفت حاصله از آنها به وجود مى آورند .
در عمل لامسه هم ما تأثير قابل توجه عضوى را كه كيفيت خاصى را مى پذيرد و با آن كيفيت خاص براى ما از واقعيت براى خود اطلاعى مى دهد ، مشاهده مى كنيم .
به عنوان مثال اگر سه استكان آب را با درجه‌هاى مختلف گرما در كنار هم به ترتيب ذيل قرار بدهيم ( استكان آب گرم در طرف راست و استكان آب نيم گرم در وسط و استكان آب سرد در كنار آن ) در اين حال اگر نخست انگشت را در استكان آب گرم فرو برده سپس به آب نيم گرم فرو ببريم ، انگشت ما سردى احساس خواهد كرد . و اگر نخست انگشت را در آب سرد فرو ببريم و سپس آنرا در آب نيم گرم فرو ببريم انگشت ما گرمى احساس خواهد نمود . همچنين در آن هنگام كه ذهن آگاه ما با انعكاس نمودى خاص اشغال مى گردد انعكاس نمود دوم در ذهن ، با آن صورت كه ذهن ما با هيچگونه انعكاسى مشغول نيست ، متفاوت مى باشد .
فراموش نشده است موقعى كه فضانوردان در ماه فرود آمدند و عكس برداريها از ماه نمودند هنگامى كه به زمين برگشتند و آن عكسها را به مردم نشان دادند كه