ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٣٤٢ - ١ - تحقيق علمى در بارهء حوادث و عوامل كار اختيارى پيش از صدور آن

مى آورد سلب مى كرد ، و همچنين اگر شخصيت انسانى بقدرى اسرار آميز در كارهاى اختيارى كار مى كرد كه كشف اختيارى يا اجبارى يا اضطرارى يا اكراهى و يا عادى بودن آن امكان پذير نبود ، اين همه محاكمه‌ها و فعاليتهاى علمى و عميق در راه روشن ساختن وضع متهمان بجايى نمى رسيد ، با اين كه مى بينيم كارشناسان جرم و جنايت بازپرسان و قضات ، اغلب با اطمينان نزديك به يقين واقعيت را روشن مى سازند و كار قضائى خود را انجام مى دهند .
براى كشف علمى كارهاى اختيارى از اين راه كه ما در اين مبحث مطرح مى نماييم بهره بردارىهاى بسيار فراوان شده و هم اكنون هم رايج است و تا شخصيت انسانى و منشها و هدف گيريها و انگيزگى عواملى كه شخصيتها را تحت تأثير قرار مى دهند بهمين منوال باشد كه در انسانها مى بينيم همين جريان اكتشافى ادامه خواهد يافت . اين اصل چنين است كه اگر يك انسان در حال اعتدال مغزى و روانى باشد و نخواهد با مقاومت شديد و توسل به لجاجتهاى تند و غير معمولى مسير شخصيت خود را در هدف گيريها و تأثر پذيرى آنرا در مقابل انگيزه‌ها مخفى بدارد ، هم خود او در كارهاى اختيارى كه انجام مى دهد با اطلاع از گذرگاهى كه بسوى كار اختيارى انتخاب عبور مى كند و هم كسانى كه بخواهند موقعيت روانى او را براى شناخت كارى كه با اختيار انجام خواهد داد ، بخوبى مى توانند بدست بياورند .
با اين مباحث كه تاكنون مطرح كرديم ، ثابت شد كه تفكيك حقايق ارزشى از علوم ، تضعيف علوم و اهانت نابخشودنى به آنهاست ، نه جدا كردن ارزشها از علوم و تحقير آنها .