< شعر > چيست نشانى آنك هست جهانى دگر نوشدن حالها رفتن اين كهنه هاست روز نو و شام نو باغ نو دام نو هر نفس انديشه نو ، نو خوشى و نو عناست عالم چون آب جوست بسته نمايد و ليك مى رود و مى رسد نو نو اين از كجاست نو ز كجا مى رسد كهنه كجا مى رود گر نه وراى نظر عالم بىمنتهاست < / شعر > همين نيروى تجدد و دگرگونى در صورتى كه انسان نخواهد با تبعيت از هواهاى پوچ كنندهء خود آنرا از كار بيندازد ، همواره مى تواند بعنوان بهترين وسيلهء برخوردارى از آزادى اراده ( اختيار ) شخصيت را در نظاره و سلطه به دو قطب مثبت و منفى كار يارى نمايد . اين هم يك اصل علمى است كه براى صاحبنظران در علوم مربوط به شخصيت انسانى و نيروهاى آن ، بديهى و غير قابل ترديد است . با نظر به اين اصول علمى مى توانيم كارهاى اختيارى را كه ملاك ارزشها است در مجراى علمى قرار بدهيم . تنها چيزى كه مى ماند اينست كه ما نمى توانيم در همهء موارد با بدست آوردن وضع شخصيتى يك انسان بطور يقين بدانيم كه اين شخصيت در مقابل عوامل و انگيزه‌هاى معين چه مقدار تحت تأثير قرار خواهد گرفت تا كار را با آن مقدار تعيين نماييم . ولى همان گونه كه در مثال يك جريان طبيعى ( ذوب شدن يك فلز با درجه اى معين از حرارت ) ملاحظه كرديم جهل ما به اين كه آيا ما مى توانيم آن مقدار از درجهء حرارت را كه بايد براى ذوب كردن فلز مفروض لازم است ايجاد كنيم ، جريان مزبور را از ديدگاه علمى بركنار نمى سازد ، همچنين جهل ما كه فلان شخصيت يا حتى شخصيت خودمان كه بيش از همه بر ما نزديك است در مقابل فلان عامل و انگيزه چه عكس العملى نشان خواهد داد ، هيچ آسيبى بر علمى بودن فعاليت شخصيت ما وارد نمى سازد .
توضيح و تفسير كار اختيارى بعد از وقوع آن از ديدگاه كاملا علمى ، خود دليل علمى بودن جريان كار اختيارى است .
پيش از توضيح و اثبات اين حقيقت كه اگر كار اختيارى از عهدهء بررسى علمى خارج بود مى بايست پس از بوجود آمدن نيز خارج از جريان بررسى و تحقيق علمى بوده باشد ، مثالى بسيار روشن از يك مسئلهء علمى مى آوريم . مسئله اينست كه در قلمرو فيزيك نظرى جديد اين مطلب روشن شده است كه با اطلاع از وضع فعلى