تلقى مى كردند و گمان مى كردند كه دين هرگز با آن حقايق فوق نمى تواند سازگارى داشته باشد . حقيقت اينست كه آن چهرهء ساختگى از دين كه در آن روزگار و حتى در امروز مطرح مى شود ، نه تنها جدا از علم و سياست و اقتصاد و حقوق و فرهنگ و هنر است ، بلكه اصلا بقدرى فاصله ميان آنها وجود دارد كه مقايسهء آنها با يكديگر به هيچ منطقى متكى نمى باشد . مطالبى را كه تاكنون در بارهء علوم و ارزشها مطرح نموديم تحليل و بررسىها و استدلالهايى بود كه در عرصهء علم و معرفت ضرورت اساسى دارد . حال چند جمله از شخصيتهايى را مى آوريم كه علوم امروزه پايه‌هاى اساسى خود را از آنان دريافته است . انگيزهء ما در نقل اين جملات عمده براى آگاه ساختن بعضى از نويسندگان است كه مطالبى را از شخصيتهايى در جامعه ميسر مى سازند كه در متن حقيقى كارگاه علم نيستند ، اگر چه به جهت طرح مسائلى خود را مشهور ساخته‌اند . در صورتى كه شخصيتهايى كه جملات ذيل را از آنان مى آوريم در رديف اول كسانى هستند كه در متن كارگاه علم با كمال جديت در تكاپو بوده‌اند . بگذاريد نخست ما نظريهء يكى از بزرگترين دانشمندان دوران جديد را كه بدون ترديد يكى از چند فيزيكدان معدود است كه علم فيزيك را در قرن ما به تكامل رسانده‌اند مورد بررسى قرار بدهيم و ببينيم سخن آن مردى كه در متن كارگاه طبيعت و در عرصهء علم محض صاحبنظر در رديف اول مى باشد چيست اين شخصيت [١] همان ماكس پلانك است كه علم را با ارزشهاى انسانى در حد بسيار با اهميت در شخصيت خود جمع

[١] آلبرت اينشتين در تمجيد از اين شخصيت ( ماكس پلانك ) چنين مى گويد : « غالبا مى شنوم كه همكاران وى اين علاقه و دلباختگى او را ( به علم ) نتيجهء مواهب شخصى و نيرومندى و حس انضباط او مى دانند ، من اين نظر را درست نمى دانم ، نيروى محرك در كارهاى پلانك امريست كه بىشباهت به فداكارى و از خودگذشتگى مرد عاشق نيست . اين كوشش تمام نشدنى از نقشه يا غرض خاص الهام نمى گيرد ، بلكه الهام دهندهء آن عطش روح است . من يقين دارم كه ماكس پلانك بر اين روش تجسس من كه كودكانه با چراغ ديوگنس براه افتاده‌ام خواهد خنديد ، بسيار خوب من از بزرگى او چه چيز مى توانستم بگويم اصلا عظمت او چه احتياجى به تصديق حقيرانهء من دارد ، كارى كه او كرده است نيرومندترين تكان را براى ترقى علم داده است ، افكار او تا آن هنگام كه علم فيزيك در جهان باقيست تأثير خود را حفظ خواهد كرد . من اميدوارم يادگارى كه از زندگى شخصى وى بر جاى مى ماند نيز در دانشمندان نسلهاى آينده تأثير خود را حفظ كند » علم به كجا مى رود ) تأليف ماكس پلانك مقدمه ( ديباچه ) بقلم آلبرت اينشتين ص ١٥ و ١٦ ترجمه آقاى احمد آرام .