آن گاه دعا را تا قوله : أي جميل ، ذكر كرده ، آن گاه گفته : پس چون فارغ شدى و منصرف گرديدى ، دست هاى خود را بلند كن و حمد پروردگار خود را بكن و بگو آنچه را گذشت و سلام به رسول خدا ( ص ) بفرست و حمد الهى را بكن . پس معلوم شد كه عبارت سابقه ، مأخوذ از اين عبارت لاحقه است و عبارت صاحب منهاج ترجمه عبارت ابن طاووس در اقبال است ، ليكن نسخه اقبال كه در پيش صاحب منهاج بوده مغلوط بوده و عبارت «ما تقدر عليه» را «ما تقدّم ، يا تقدّم عليه» خوانده و طبق آن ترجمه نموده . و دليل بر اين ، عبارت سيد در اقبال (در ص ٢٩٩ از چاپ حاج شيخ فضل اللّه [١] ) است ؛ چه سيد در آن جا در ضمن اعمال بعد از نماز عيد فطر بعد از نقل دعاى ندبه گفته : فإذا فرغت من الدعاء فتأهّب . . الخ ـ [تا اين كه مى گويد :] [٢] ـ فإذا فرغتَ و انصرفتَ رفعت يديك ، ثمّ حمدت ربك ، ثمّ تقول ما تقدم عليه ، و سلَّمت على النبيّ صلى الله عليه و آله وسلم و حمدت اللّه تبارك و تعالى ، و الحمد للّه رب العالمين . عبارت در نسخ معتمده خطيه از اقبال « ما تقدّم عليه » به نظر مى رسد مانند همين كتاب چاپى ، ليكن در بحار ( جلد ١٨ ) در ص ٨٧٢ عبارت مذكوره را نقل كرده و در آن جا « ما تقدر عليه » است و آن درست است چنان كه بر اهل فضل پوشيده نيست ؛ زيرا مقصود اين است كه : «هر چه مى توانى از دعا بخوان» نظير عبارت «ما تشاء» كه مرسوم است مى نويسند يعنى : هر چه دلت مى خواهد و هر چه مى توانى .

فائدة شريفة [غلط دانستن عبارت «عرجت بروحه »]

كه از عالم جليل آقا ميرزا مهدى اصفهانى موقع تشرف به محضرش در ٢٩/١١/٢٣ در طهران كه براى معالجه آمده بودند استفاده كرديم و آن اين كه حاج شيخ عبّاس « و عرجت بروحه » را در هدية الزائرين غلط دانسته به قرينه «تسخير براق» ، و اين را دليل تصحيف قرار داده .

[١] إقبال الأعمال ، ج ١ ، ص ٥١٣ چاپ مكتب الإعلام الاسلامي .[٢] الإقبال ، ج ١ ، ص ٥١٤.