هنگامى كه سؤال كردند كه : رسول خدا را چند مرتبه معراج اتفاق افتاد ؟ پس حضرت فرمود : دو مرتبه [١] . و در «كيف» : آيا پياده بود يا به براق سوار بود تا محلّى ، و به رفرف در محلّ ديگرى چنان كه مشهور مستفاد از اكثر اخبار است [٢] ؟ و در «وضع» : از حيثيت بودنش بيدار چنان كه آن معتقد بسيارى از اماميّه و جمعى از ديگران است ، يا خُسبيده و نائم چنان كه از جمعى از راويان عامّه مستفاد مى شود و آن از امّ المؤمنين عايشه روايت كرده شده است [٣] . و در «اين» : آيا او در مكّه بود يا مدينه از بيت امّ هانى يا از مسجد حرام يا غير آنها؟ و همچنين در حركت أينيه از مسجد حرام تا مسجد اقصى چنان كه ظاهر آيه است؟ يا تا سماوات عُلى و فوق عرش اعلى تا سدرة المنتهى و حجب عليا چنان كه آن منصوص اكثر اخبار مرويّه از اهل بيت نبوت ـ سلام اللّه عليهم أجمعين ـ است [٤] ؟ و در «متى» : از حيث واقع بودنش در ليلة القدر يا بيست و هفتم از رجب در سال بعثت يا دوازدهم از آن . و در جِدَه : از حيث جسمانى بودن معراج ـ يعنى جسم با روح ـ چنانچه آن معتقد بسيارى از اماميه است ، يا روحانى بودن آن چنانچه مى گويند آن را قائلانِ به بودن آن در حالت خواب يا بين خفتن و بيدارى ، و به عبارت ديگر آيا مالك به اين حركت آن جسم كه روح به او متعلق است آن است يا روح تنهاست ؟ و با اين اعتبار تعبير كرديم از آن به جِدَه كه مرادف است مِلك را و بعضى از ايشان كسى است كه قائل شد به بردن معراجش با قالب مثالى اش چنانچه معاد اختلاف كرده اند در آن آيا آن معاد جسمانى يا روحانى يا با قالب مثالى است ؟ و منشأ اختلاف ، همان نظر به محال شمردن اعاده معدوم است ؛ چنان كه منشأ اختلاف

[١] الكافي ، ج ١ ، ص ٤٤٣ ، ح ١٣ .[٢] بنگريد به اخبار معراج در علم اليقين ، ج ١ ، ص ٤٨٩ ـ ٥٢٠ ؛ بحار الأنوار ، ج ١٨ ، ص ٢٩١ ـ ٤١٠ .[٣] فتح الباري ، ج ٧ ، ص ١٧٠ ـ ١٧١ .[٤] صحيح البخاري ، ج ٤ ، ص ١٠٦ ـ ١٠٧ ؛ بغية الباحث ، ص ٢٨ ؛ مسند أبي يعلى ، ج ٦ ، ص ٢١٦ ـ ٢١٩ ؛ جامع البيان ، ج ١٥ ، ص ١٠ ـ ١٦ .