در سرزمين تبوک(تفسير سوره توبه) - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٤٩ - نكات آيات

دوره ضعف و ناتوانى است و در دوره قدرت چنين سياستى براى مصلح، كه هدف مقدس دارد، مصلحت نيست. در اين صورت آيات عفو و اغماض شامل دوره قدرت، كه آيات سوره برائت ناظر به آن است، نيست تا يكى ناسخ و ديگرى منسوخ گردد.

٢. آيه عفو و اغماض از نخستين روز، محدود به آمدن حكم دوم است چنان كه مى فرمايد:(...حَتّى يَأْتِىَ اللّهُ بِأَمْرِهِ); «تا فرمان خدا فرا رسد». و چنين حكمى كه از روز نخست محدود و به آمدن حكم ثانوى است در صورت ورود حكم دوم نمى توان منسوخ ناميد. اگر پزشكى به بيمارى شربتى بدهد و بگويد هر وقت شربتت پايان پذيرفت بايد داروى ديگرى بخوريد. در اين صورت نمى توان تجويز داروى دوم را ناسخ حكم اولى دانست. بله، اگر در روز نخست مى گفت: بايد در تمام دوران بيمارى شربت مخصوص را بخورى. سپس در اثنا، دستور قطع شربت و خوردن داروى ديگر را مى داد در اين موقع مى توان حكم دومى را ناسخ حكم اوّلى دانست.

ثالثاً، غالباً مردم در معناى (لاَ إِكْراهَ فِى الدِّينِ) دچار اشتباه مى شوند و تصور مى كنند كه هدف آيه اين است كه بايد مشركان را آزاد گذارد و هرگز نبايد شمشيرى كشيد و حال آن كه هدف آيه با توجه به ذيل آن: (قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَىِّ)[١]; «هدايت از ضلالت باز شناخته شده است»، اين است كه مردم نبايد از روى تقليد و كوركورانه اسلام را بپذيرند و بدون مطالعه و تدبير در نشانه هاى هدايت بگويند خدا هست يا...; زيرا اكنون كه بر اثر آزادى محيط، ضلالت و گمراهى از هدايت و رستگارى باز شناخته شده ديگر نيازى به تقليد و پيروى هاى نسنجيده نيست.