در سرزمين تبوک(تفسير سوره توبه) - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٤٨ - نكات آيات

آيات آغاز سوره برائت، ناسخ آيات صبر و اغماض و مانند آنهاست ولى اين پاسخ چندان صحيح و استوار نيست; زيرا اگر بپذيريم كه در قرآن آيه منسوخ وناسخ داريم آيات سوره برائت نمى تواند ناسخ آيات پيشين باشد; چون اوّلاً، مضامين اين آيات يك رشته احكام شرعى نيست كه از جانب خداوند به عنوان حكمى الهى بر پيامبر فرو فرستاده شده باشد، بلكه يك نوع چاره جويى در برابر دشمن قوى و نيرومند است كه پيش از آن كه وحى الهى بدان فرمان دهد، عقل و خرد، انسان را به آن دعوت مى كند و اگر چنين دستورى نيز از جانب خداوند نيامده بود، جز صبر و بردبارى و اين كه بگويد: «شما بر دين خود و ما بر دين خود» چاره اى نبود; زيرا انسان با هدف، هر چه قدر هم هدف او مقدس باشد، اگر خود را در برابر دشمن قوى و نيرومندى مشاهده كرد كه مانع از گسترش هدف اوست، جز سياست اغماض و عفو چاره اى ندارد. به طور مسلّم سياست عفو و اغماض مخصوص به دوران ضعف و ناتوانى انسان صاحب هدف است، ولى اگر زمينه و شرايط دگرگون گردد و طرف در خود احساس قدرت بنمايد ديگر براى سياست اغماض، موضوعى باقى نمى ماند و عقل و خرد نيز صاحب هدف را به محافظه كارى دعوت نمى نمايد.

بنابراين نمى توان آيات سوره برائت را ناسخ عفو و اغماض دانست; زيرا مفاد اين آيات حكم شرعى نيست، بلكه يك چاره جويى است كه اگر شرع هم نگفته بود، عقل و خرد بر آن حكم مى كرد و منسوخ به آيه اى مى گويند كه مفاد آن حكم الهى و آسمانى باشد.

ثانياً، شرط منسوخ اين است كه حكم منسوخ در ظاهر دوام و استمرار داشته باشد هر چند در باطن موقت باشد، در صورتى كه چنين ظهورى در آيات عفو و اغماض به دو دليل وجود ندارد:

١. سياست عفو و اغماض و يا قانون (لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِىَ دِينٌ) مخصوص به