در سرزمين تبوک(تفسير سوره توبه) - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ١٨ - شماره آيه و هدف و محل نزول سوره

داده است و اين مطلب با مراجعه به مفاد آيات، به خوبى روشن مى شود. گذشته بر اين، مفسران اسلامى اتفاق نظر دارند كه اين سوره در مدينه نازل شده است.

اين سوره با سوره قبل از آن، يعنى «انفال» از نظر موضوعات و مطالب و اهداف، يك سان و مضامين هر دو سوره كاملاً به هم شبيه است.

در هر دو سوره در مورد اهميت عهد و پيمان، لزوم نبرد با مشركان و اهل كتاب، انتقاد از نفاق و منافقان، غير قانونى بودن بت و بت پرستى و... بحث و گفتگو شده است. روى همين تشابه، برخى هر دو سوره را يك سوره تلقى كرده اند.

در آغاز اين سوره به سان سوره هاى ديگر قرآن «بسم اللّه» وجود ندارد و غالب افراد مى پرسند چرا در آغاز اين سوره «بسم اللّه» ـ كه اسم اعظم است ـ موجود نيست. گاهى اين مطلب از طريق وحدت دو سوره توجيه مى شود و اين كه چون اين دو سوره يك سوره اند در آغاز دومى «بسم اللّه» وارد نشده است; ولى چون مفسران اسلامى، از اين دو سوره به نام سوره هاى «انفال» و «توبه» نام مى برند و هر دو سوره را دو سوره مختلف تلقى مى نمايند، بايد براى نبودن «بسم اللّه» علت ديگرى انديشيد.

پاسخ روشن همان است كه ابن عباس از اميرمؤمنان(عليه السلام) نقل كرده است و آن اين كه «اسم اعظم» يعنى «بسم اللّه»نشانه رحمت و رأفت الهى است و چنين توصيفى با مضامين سوره، خصوصاً با آيات آغاز سوره كه در آن بيزارى از بت پرستان و لغو تمام پيمان ها آمده و به همه آنان اعلام مى شود تنها چهار ماه مهلت دارند كه وضع خود را روشن سازند; يا بايد بت و بت پرستى را ترك گويند و به آيين توحيد بگروند و يا آماده جنگ و نبرد با سپاه توحيد بشوند. ناگفته پيداست چنين قطـع نامـه اى با چنين لحن تنـدى، با توصيف خـدا به رحمـان و رحيم مناسب نيست و هرگز نبايد در اين مورد، سخن را با چنين اوصافى آغاز نمود، بلكه اين