در سرزمين تبوک(تفسير سوره توبه) - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٤٥ - نكات آيات

٨.پيمان هايى كه ميان دو گروه متخاصم منعقد مى گردد، غالباً محدود و موقت مى باشد از اين جهت مى توان گفت كه تمام پيمان هايى كه ميان پيامبر و گروه مشرك بسته مى شد، همگى محدود بوده است، گروه وفادار از جانب مسلمانان در پوشش امن و امان بوده و گروه پيمان شكن چهار ماه مهلت داشتند كه تكليف خود را روشن كنند.

گذشته بر اين، بسيار بعيد است پيامبر كه براى ريشه كن كردن شرك اعزام شده است، با جامعه مشرك پيمان نامحدود ببندد تا در صورت عدم تخلف، مجبور شود آنان را به حال خود باقى بگذارد و به بت پرستى ادامه دهند.

از اين بيان نتيجه مى گيريم كه در عهد رسالت هيچ مشركى با پيامبر پيمان مطلق و نامحدود نداشته است، بلكه همه پيمان هاى پيامبر محدود بوده و آنان نيز به دو گروه تقسيم مى شدند: وفادار و پيمان شكن.

سؤال: با آيات مذكور، تكليف مشركان معاهد روشن مى شود امّا تكليف مشركانى كه با پيامبر اصلاً پيمانى نبسته اند چه مى شود؟

جواب: در محيط آن روز، يا چنين گروهى وجود نداشته و يا اگر وجود داشته آنان نيز بايد وضع خود را در مدت چهار ماه روشن مى ساختند.

٩. كمى در پيمان هاى پيامبر با مشركان بينديشيم و هدف مقدس او را با بستن چنين پيمان ها به دست آوريم: در جهان امروز دولت ها با يكديگر پيمان هاى نظامى و يا اقتصادى و فرهنگى مى بندند و هدف از پيمان نظامى تأسيس يك خط دفاعى در برابر حملات دشمن طرفين است، تا با فرماندهى واحدى نيروى دشمن را سركوب كنند.

هدف از پيمان اقتصادى، گسترش بازرگانى كشور است تا كالاها و توليدات دو كشور در بازارهاى يكديگر عرضه شود، هم چنان كه مقصود از پيمان فرهنگى،