در سرزمين تبوک(تفسير سوره توبه) - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٧٣ - چه گروهى به پيمان خود وفادار بودند؟

١. سياق آيات حاكى است كه اين آيه به سان آيات پيش، تكليف مسلمانان را در برابر مشركان روشن مى سازد و مشركان زمان پيامبر گرامى چند گروه بودند:

الف) گروه پيمان شكن كه تن به اسلام ندادند و به شرك خود باقى ماندند. تكليف اين گروه را در آيه پنجم روشن مى سازد.

ب) گروه مشرك كه در مدت چهار ماه دست از شرك برداشتند و به اسلام گرايش پيدا كردند. تكليف اين گروه را ذيل آيه پنجم ومجموع آيه يازدهم روشن مى نمايد.

ج) مشركان معاهد كه تا زمان نزول آيات به عهد و پيمان خود باقى بودند پيمان خود را محترم شمرده بودند. تكليف اين گروه را آيه چهارم روشن مى نمايد.

در اين جا لازم است قرآن وضع همين گروه سوم را در صورتى كه بخواهند پيمان شكنى كنند روشن سازد و آيه مورد بحث بيانگر وضع همين گروه است كه اگر در آينده پيمان شكنى كردند:

(وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ...).

«اگر وفادار در آينده پيمان شكنى كردند و در دين شما طعن زدند، با سران كفر نبرد كنيد كه براى آنان پيمانى نيست».

با توجه به جهاتى كه اكنون يادآورى مى نماييم مى توان نظريه نخست را تأييد كرد: اوّلاً، در آيات پيش وظيفه مسلمانان در برابر همه مشركان بيان شده جز اين قسم كه طبعاً بايد اين آيه ناظر بر اين قسم از مشركان باشد. ثانياً، اين آيه نمى تواند مربوط به مسلمانان معاهد باشد; زيرا در اين آيه چنين مى فرمايد: (وَطَعَنُوا فِى دِينِكُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ). اين تعبيرها مناسب با مشركان است كه بر شرك و كفر خود باقى مانده اند، نه مشركى كه مسلمان شده، آن گاه راه انحراف را پيش گرفته است.