در سرزمين تبوک(تفسير سوره توبه) - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٧١ - چه گروهى به پيمان خود وفادار بودند؟

عصيانگر كشيده شده باشد كه با يك خيزش آن را پاره مى كنند و چيزى نمى گذرد به علت اختلاف عقيده در دل يك ملت، انشعاب هايى را پديد مى آورد و به صورت گروه هايى از چپ و راست و ميانه رو در مى آيند؟

آن چه مى تواند تمام طبقات اجتماعى را به صورت ملت واحدى درآورد همان وحدت عقيده و ايمان است كه به راستى به افراد وحدت و يگانگى مى بخشد و همه آنان را در مسير واحد و تحقق يك آرمان قرار مى دهد. از اين جهت قرآن بر خلاف اعلاميه حقوق بشر تنها افراد با ايمان را برادران يكديگر مى داند نه همه انسان ها را.

٧. در آيه يازدهم و هم چنين در آيه پنجم، پس از موضوع توبه، سخن از نماز و زكات به ميان آورده است و مى فرمايد: مشركان علاوه بر توبه، اين دو ركن را بايد به پا دارند.

خوارج و معتزله معتقدند عمل جزء ايمان است و شخص مؤمن كسى است كه علاوه بر اظهار شهادتين همراه با ايمان ، اين دو ركن و مانند آنها را به پا دارد كه در غير اين صورت كافر خواهد بود، از اين رو، در نظر اين گروه، مرتكب گناه كبيره، مؤمن نيست. دليل اين گروه اين آيه و امثال آن است كه علاوه بر ايمان و توحيد و توبه، نماز و زكات را نيز شرط كرده است[١] ولى بر خلاف اين نظر، حق اين است كه ايمان درجاتى دارد.

درجه اى از آن، سعادت انسان را پى ريزى مى كند و او را از عذاب دوزخ مى رهاند و اين همان ايمان است كه بايد با عمل به فرايض و خوددارى از گناه ها همراه باشد; نه تنها بايد نماز بخواند بلكه بايد به تمام وظايف دينى و مذهبى خود عمل نمايد.

مرحله ديگر اين است كه او را جزء جامعه اسلامى قرار مى دهد و مسلمانان