در سرزمين تبوک(تفسير سوره توبه) - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٧٧ - آيا اصحاب جمل اوّلين مصداق اين آيه بودند؟

انجام مى گرفت. از اين نظر مرتدين را نمى تواند مصداق اين آيه شمرد.

آيا اصحاب جمل اوّلين مصداق اين آيه بودند؟

البته اين آيه درباره مشركان نازل شده است كه پيمان و ميثاقى با پيامبر و مسلمانان داشتند; ولى با در نظر گرفتن ملاك حكم، مى توان گفت هدف آيه اعم است و منظور كليه كسانى است كه با رئيس اسلام پيمانى داشته باشند، سپس آن را بشكنند، خواه مشرك باشند، مانند بت پرستان زمان پيامبر و خواه مسلمان و مؤمن. بنابراين هرگاه گروهى از مسلمانان با ولىّ اسلام بيعت نمايند و آن گاه آن را بشكنند بايد حكم آيه را درباره آنان اجرا نمود; زيرا ملاك حكم، پيمان شكنى است از هر گروهى كه باشند.

خلافت و امامت اگر چه در گرو ملكات نفسانى و شرايط روحى است كه هر كس واجد آن باشد از جانب خدا به آن مقام منصوب مى گردد و اين امر، با برگزار شدن مراسم خاصى در غدير خم در زمان رسول خدا رسميت پيدا كرد; مثلاً روزى كه على(عليه السلام) از جانب خدا در غدير خم خليفه وامام مسلمانان معرفى شد. پيامبر گرامى پس از نصب امام، دستور داد كه مردم يكايك بيايند با او بيعت كنند و غرض از بيعت اين بود كه انتصاب مزبور كاملاً جنبه رسمى به خود بگيرد.

اتفاقاً همين مراسم درباره امام، هنگامى كه خليفه سوم كشته شد، انجام گرفت و در پيشاپيش مسلمانان، طلحه و زبير با حضرت بيعت كردند و او را امير و رئيس و پيشواى مسلمانان شناختند. روش امام و رعايت عدالت اجتماعى آن حضرت، مورد نظر جاه طلبانى مانند طلحه و زبير قرار نگرفت و آنان اصرار داشتند على در تقسيم بيت المال و مناصب، تبعيض قائل شود و اين كار از شخصى مانند على، ساخته نبود. از اين رو نقض بيعت كردند و به بهانه عمره از مدينه بيرون رفتند