در سرزمين تبوک(تفسير سوره توبه) - سبحانى، شیخ جعفر - الصفحة ٣٣٣ - تفسير آيه

خود گزارش كنند و از اين طريق آنان را بيم دهند تا از همراهى با پيامبرشان دست برندارند.

اين تفسير با ظاهر آيه، كمال مطابقت را دارد; زيرا ظاهر آيه اين است كه كوچ كنندگان همان متفقهان در دين و نيز همان ها هست كه قوم خود را بيم مى دهند. در اين تفسير ضماير سه گانه در جمله هاى «لِيَتَفقَّهُوا» و «لِيُنْذِرُوا» و «إذا رَجَعُوا» مرجع واحدى پيدا كرده و همگى به يك گروه باز مى گردند.

امّا اين كه در ميدان نبرد، چگونه انسان به حقيقت دين آگاه مى شود كه قرآن از آن به تفقه ياد مى كند، همان است كه در بيان سابق اجمالاً گذشت و آن اين كه انسان مجاهد لمس مى كند ايمان به خدا و سراى ديگر و پاداش هاى اخروى به مجاهد آن چنان قدرت و توان مى بخشد كه او را به صورت دژى تسخير ناپذير در مى آورد; در حالى كه شرك و اعتماد به غير خدا، لانه عنكبوتى بيش نيست كه با نسيمى فرو مى ريزد.

اين تفسير، هر چند با ظاهر آيه كاملاً موافق است، بالأخص كه آيه در رديف آيات جهاد واقع شده است و طبعاً بايد مقصود از مهاجرت، همان مهاجرت به سوى ميدان نبرد باشد و تفقه نيز در آن جا انجام گيرد، ولى مانع از آن نيست كه آيه، بعد ديگرى نيز داشته باشد كه با قطع نظر از سياق بتوان آن را تفسير كرد.

٢. مقصود اين است كه همه مؤمنان نمى توانند در جهاد شركت كنند; زيرا شركت همه مردم در جهاد هر چند از يك نظر مايه پشت گرمى مجاهدان راه خداست، ولى از نظر ديگر، ضررهايى در بردارد و نتيجه آن اين مى شود كه پيامبر خدا در مدينه تنها بماند و از فراغت رسول خدا استفاده نشود پس چه بهتر كه گروهى به سوى جهاد روند و گروهى ديگر در مدينه بمانند تا گروه دوم از فراغت پيامبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) بهره بگيرند و احكام و تعاليم الهى را بياموزند، آن گاه كه مجاهدان به سوى