در پرتو وحى - موسوى اردبيلى، سيد عبدالكريم - الصفحة ٤٧١ - تفسير سوره قدر

مرجع ضمير در «أنزلناه»:

همه مفسران اتفاق دارند كه ضمير در اين عبارت به قرآن بر ميگردد. هر چند قبل از آن كلمه قرآن ذكر نشده است، ولى خداوند با آوردن ضمير ميخواهد عظمت و منزلت قرآن را نشان دهد. گويا مسلمانان، بهدليل كثرت توجه به قرآن، همواره قرآن را در خاطر دارند و اين حالت قرينه حاليهاى است براى تشخيص مرجع ضمير در «انا انزلناه».

اما آيا مراد از قرآن، در اين آيه، تمام قرآن است يا بخشى از آن كه تا آن زمان نازل شده بود؟ در اينجا دو احتمال وجود دارد و هر دو احتمال مناسب است.

احتمال اول، يكى از مفسران در اين باره چنين گفته است: اگر مرجع ضمير تمام قرآن باشد در اين صورت فعل «انزلنا» در ابتداى انزال قرآن استعمال شده است؛ يعنى زمانى كه تنها چند آيه از سوره علق نازل شده بود. به اين معنا كه ما قرآنى را نازل كرديم كه با سوره علق شروع شده است. بعد از نزول آيات اول سوره علق وحى منقطع شد و پس از مدتى در طول بيست و اندى سال، نزول ادامه يافت. با توجه به اين كه تمام قرآن در علم خداوند بوده است و به تدريج بر پيامبر (صلى الله عليه وآله) نازل شد، در واقع نزول قرآن به واسطه نزول پنج آيه اول سوره علق صورت گرفته است و مقدارى كه بعداً به يك چيز اضافه ميشود به منزله همان چيز شمرده ميشود.

مؤيد اين مطلب ترتيب سوره قدر بعد از سوره علق است، با اينكه نسبت به سوره بينه و ديگر سورههاى بعدى آيات كمترى دارد.