در پرتو وحى - موسوى اردبيلى، سيد عبدالكريم - الصفحة ٣٩٧ - معناى توكل

گذشته فقط تورات و انجيل به صورتى كه باقى مانده‌اند از معاد سخن گفته‌اند ولى كاملًا به طور اجمال، اما در قرآن اين بحث خيلى زياد تعقيب شده و آيات زيادى در اين باره نازل گشته است.

همان طور كه ديديم از نخستين سوره نازل شده، قرآن بر اين مطلب تكيه شده و مسأله آخرت و قيامت و معاد و بهشت و جهنم به عنوان ضامن اجراى احكام اسلام مطرح شده است. بايد توجه داشت كه در اسلام به منظور ضمانت اجراى فرامين و دستورات علاوه بر مجازات‌هاى دنيوى از قبيل ديات و حدود و قصاص و تعزيرات، به مجازات‌هاى خدايى هم زياد تكيه شده است. حتى اگر بخواهيم از حيث اهميت درجه بندى كنيم، بايد ثواب‌ها و عذاب‌هاى اخروى را درجه يك و عذاب‌هاى دنيوى خدا را درجه دو و مجازت‌هاى بشرى را درجه سه به شمار آوريم، البته منظور از عذاب‌هاى دنيوى همان گرفتارى‌هايى است كه مردمان بد در نتيجه كارهاى زشت خويش سرانجام گرفتار آنها مى‌شوند؛ مانند فرعون، شدّاد و قارون و كفّار قريش و ....

مسأله آخرت و معاد در قرآن بيشتر از نظر پاداش نيكوكاران و كيفر بدكاران و عاصيان مطرح مى‌شود، اكنون نگاه گذرايى به آيات ذكر شده مى‌افكنيم:

آيات دوازده، سيزده و چهارده مربوط به عذاب اخروى است؛ آيات پانزده و شانزده با اشاره و يادآورى يك داستان، به عذاب دنيوى اعمال انسانى توجه مى‌دهد و آيات هفده و هيجده مجدداً به عذاب آخرت و روز رستاخيز مربوط است.

اين آيات در رابطه با رستاخيز از چند چيز نام مى‌برند: