در پرتو وحى - موسوى اردبيلى، سيد عبدالكريم - الصفحة ٣٥٦ - دو بهشت

بعد ايشان فرموده‌اند: اين اقوال فقط احتمالى هستند و دليل خاصى بر صحت آنها وجود ندارد؛ البته ما انكار نميكنيم، ولى بهطور قطع نميتوان گفت كه معناى آيه همين است.

معنا و تفسيرى كه به نظر من ميرسد اين است كه منظور دو بهشت است: يكى بهشت داخلى و فكرى و ديگرى بهشت جسمى و بدنى؛ يكى بهشت جسمانى و ديگرى بهشت روحانى. ما بر خلاف مشهور فلاسفه، معاد جسمانى را قبول داريم. انسان از آب جارى و نعمت‌هاى ظاهرى خوشش ميآيد و از آنها لذت ميبرد؛ اما مهمتر از آن آرامش فكرى و طمأنينه است. انسانى كه حسد و كينه و انحراف ندارد و دلش صاف است، خودِ چنين حالتى واقعاً بهشت است. خداوند باغ ميدهد؛ اين باغ، شاخه‌هاى سرسبز و انواع نعمتها را دارد، اما فضل و كرم پرودگار منحصر در اين باغ نيست.

آرامش خاطر و اينكه انسان احساس كند خداوند از دست او راضى است و او را دوست دارد، اين نيز بهشتى است بالاتر و برتر از آن باغ و بوستان. كسى كه از گذشتهاش پشيمان نيست و از آينده خود مطمئن است، او در بهشت زندگى ميكند و اين بهشت او برتر و والاتر از باغ و بوستان كسى است كه همه امكانات رفاهى در اختيار دارد، ولى اعصابش خراب و گذشتهاش تباه و آيندهاش تاريك است.

در آيه‌اى خداوند ميفرمايد: لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَة وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللّهِ‌[١]؛ يعنى‌

[١]. سوره آل عمران، آيه ١٥.