در پرتو وحى - موسوى اردبيلى، سيد عبدالكريم - الصفحة ٤٨١ - ويژگيها و نشانههاى شب قدر

آيا به آسمان دنيا است و يا به زمين؟ هر دو احتمال را مفسران ذكر كردهاند.[١] اما واقع اين است كه ما نه ماهيت فرشته را ميفهميم و نه چگونگى نزول و محل نزول آنها را. آنها موجودات مجردند و از جنس عالم غيب هستند.

«والروح»؛ مفسران براى تعيين مصداق روح اختلاف فراوان دارند. بيشتر مفسران اهل سنت‌[٢] احتمال دادهاند منظور از روح در اين آيه اشرف فرشتگان، جبرئيل، است. دليل آنان نيز آيه شريفه: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ‌* عَلَى قَلْبِكَ ...[٣] است. اما غالب مفسران شيعه بر اين باورند كه منظور از روح، مخلوق عظيمى است برتر از فرشتگان. دليل اين دسته از مفسران شيعه، حديثى از امام صادق (ع) است كه شخصى از آن حضرت سؤال كرد: آيا روح همان جبرئيل است؟ امام فرمود: «جبرئيل من الملائكة والروح أعظم من الملائكة، أليس أن الله عزوجل يقول: (تنزل الملائكة والروح)؟»[٤]؛ يعنى: «جبرئيل از فرشتگان است و روح أعظم از فرشتگان است. مگر خداوند متعال نميفرمايد: فرشتگان و روح نازل ميشوند؟». يعنى به قرينه مقابله، اين دو با هم متفاوتند.

احتمالهاى ديگرى نيز درباره مصداق روح وجود دارد. فخر رازى در اين باره گفته: «نظرهاى گوناگونى ارائه شده، از جمله:

١- مراد گروهى از فرشتگان است كه ديگر فرشتگان آنها را فقط در اين شب ميبينند، مانند زاهدان كه مردم آنان را فقط در روز عيد ميبينند.

[١]. زمخشرى، الكشاف، ج ٤، ص ٧٨١.

[٢]. ر. ك: ابن عاشور، التحرير والتنوير، ج ٣٠، ص ٤٠٦.

[٣]. سوره شعراء، آيه ١٩٣١٩٤.

[٤]. بحرانى، البرهان، ج ٨، ص ٣٢٨.