در پرتو وحى - موسوى اردبيلى، سيد عبدالكريم - الصفحة ٢٢٦ - توبه و شرايط آن

بازگشته و به رحمت و غفران رو مى‌آورد.

برخى گفته‌اند: تاب الله يعنى قبل الله التوب من عبده‌[١]؛ خداوند توبه بنده‌اش را پذيرفت.[٢] اگر معناى دوم را بپذيريم، لازمه‌اش اين است كه توبه به دو معنا باشد. توبه در انسان به معناى رجوع و توبه در خدا به معناى پذيرش در حالى كه اين خلاف ظاهر است و در هر دو به معناى بازگشت است. منتها در انسان بازگشت از گناه و در خداوند رجوع از عقاب به رحمت.

حقيقت توبه‌

برخى‌ها گمان مى‌كنند حقيقت توبه لفظ (استغفرالله ربى و أتوب اليه) يا الفاظ نظير آن است، اما اين تصور غلطى است. توبه يك حقيقت قلبى است، از همين رو در نهج البلاغه آمده است كه فردى در حضور حضرت على (ع) كلمه استغفار را بر زبان جارى كرد، حضرت امير (ع) متحير شدند و فرمودند: (ثكلتك امك! اتدرى ما الاستغفار؟):[٣] مادرت به عزايت بنشيند! آيا مى‌دانى استغفار چيست؟ آن‌گاه حضرت، شش شرط براى استغفار و توبه ذكر فرمود از جمله: حقيقت استغفار اين است كه از گناه خود پشيمان شوى؛ اما پشيمانى واقعى. انسانِ پشيمان نه تنها مجدداً به سراغ گناه نمى‌رود، بلكه تصميم مى‌گيرد در صدد جبران آن برايد. اگر مال حرام خورده، گذشته از

[١]. ابن منظور، لسان العرب، ج ١، ص ٢٣٣.

[٢]. شيخ طوسى، التبيان، ج ٤، ص ٥٥٢ و ٣١٧؛ طبرسى، جوامع الجامع، ج ١، ص ٣٨٢؛ قرطبى، تفسير قرطبى، ج ١، ص ٣٢٦؛ راغب اصفهانى، المفردات، ص ٧٦.

[٣]. سيد رضى، نهج البلاغه، حكمت ٤١٦.