در پرتو وحى - موسوى اردبيلى، سيد عبدالكريم - الصفحة ٤٢٦ - برنامه هاى خودسازى پيامبر

كفار بعد از آن گفته شده و به آن عطف شده است و با اين تعبير در قرآن از منافقين نام برده شده است؛ ظاهراً اين اعتراض از سوى منافقين و مشركان به قرآن مى‌شده است.

٥- اين فرموده خداوند كه‌ كَذَلِكَ يضِلُّ اللَّهُ مَن يشَاء مطلبى است كه در قرآن مكرر آمده است. هدايت و ضلالت در دست خداوند است، البته نبايد از اين سخن اين‌گونه برداشت نمود كه هدايت راه يابندگان و گمراهى گمراهان در دست خداوند است، بلكه مراد همان مطلبى است كه در آيات شريفه: فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ فَزَادَهُمُ اللّهُ مَرَضاً[١]، كُلًّا نُّمِدُّ هَؤُلاء وَ هَؤُلاء[٢]، وَ يمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يعْمَهُونَ‌[٣]، و فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَاهَا[٤]، به آن اشاره شده است.

اين سنت خداوند است كه وسيله هدايت و نورانيت مؤمنان و گمراهى گمراهان را فراهم مى‌سازد و اين غير از آن است كه گفته شود هدايت و ضلالت با خداست و مسؤوليت هر دو با اوست.

ان شاءالله ما تفصيل بحث را از بُعد تفسيرى در آخر سوره مى‌آوريم.

٦- وَ ما يعْلَمُ جُنُودَ رَبِّكَ إِلّا هُوَ وَ ما هِي إِلّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ؛ روش قرآن در اخبار به غيب اين است كه انسان را متنبه سازد به اين كه در حقيقت اين را كسى نمى‌داند جز خداوند. اين تعبيرها براى اين است كه نذير و بشير باشد مانند اخبار بهشت كه مى‌فرمايد: فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَّا

[١]. سوره بقره، آيه ١٠.

[٢]. سوره اسراء، آيه ٢٠.

[٣]. سوره بقره، آيه ١٥.

[٤]. سوره شمس، آيه ٨.