در پرتو وحى - موسوى اردبيلى، سيد عبدالكريم - الصفحة ٤٢٩ - سخن از معاد و كيفيت آن

هستند مربوط به عذاب اخروى كه خداوند در اين آيات به آنها اشاره كرده است. سپس مى‌فرمايد: اين سخن كه ما عده مأمورين آتش را نوزده نفر قرار داديم در اهل كتاب و مؤمنين اثر مثبت دارد و در كفار اثر منفى. در اين جا بايد قدرى دقيق شويم؛ اين فرموده خدا به چه معناست؟

پاسخ: نوع تفاسير مى‌نويسند چون اهل كتاب قبلا از علما و پيشينيان خود اين عدد را شنيده بودند وقتى كه مى‌شنوند قرآن هم مطابق شنيده آنها سخن مى‌گويد باور مى‌كنند كه قرآن حرفش درست است. اين توجيه هر چند اشكال ندارد و ما قبلا نوشتيم، ولى احتمال ديگرى هم مى‌توان داد و آن اين كه مؤمن واقعى كسى است كه تعبد و تشرع در او آن چنان قوى باشد كه هر چه را دانست خدا گفته بى‌چون و چرا بپذيرد، هر چند عقلش كنه آن را درك نكند و معلوماتش به آنجا نرسد و از فهميدن سرّ آن ناتوان باشد؛ زيرا اگر قرار باشد مطالب دينى را با علم و عقل و تجربه خود بسنجيم و هر چيز را كه سرّش براى ما روشن نباشد آن را نپذيريم بايست خيلى مطالب را از اسلام و همچنين اديان ديگر كنار بگذاريم؛ زيرا در تعليمات دينى چيزهايى كه ما از فهميدن كنه و فلسفه آنها ناتوانيم زياد است. اگر قرار باشد خداوند در وحى خود توان علمى مردم را ملاحظه كند و در دين چيزهايى را بياورد كه علم و عقل و تجربه مردم به آن رسيده باشد، اين سؤال مطرح مى‌شود كه عقل و علم چه كسى و چه قشرى ملاك است؟ بى‌سوادها يا دانشمندهاى فرزانه؟ انسان‌هاى امروز يا انسان‌هاى دوره‌هاى گذشته يا آينده؟ از اين گفتار به روشنى فهميده‌