در پرتو وحى - موسوى اردبيلى، سيد عبدالكريم - الصفحة ٣٩٥ - معناى توكل

برچيديم و خودش را عبرت جهانيان و آيندگان قرار داديم.

پس شما اگر نافرمانى كنيد چگونه خود را حفظ و حراست خواهيد كرد؟ روزى كه از شدت عذاب و گرفتارى بچه را پير و آسمان را منشق خواهد كرد، و بدانيد كه وعده خداوند عملى خواهد شد.

اين‌ها كه گفته شد پند و اندرز است براى كسى كه بخواهد راهى به سوى خدا داشته باشد.

آيات اين بخش پيرامون معاد سخن مى‌گويد. در نخستين سوره نيز يعنى سوره علق، با تعبير إِنَّ إِلَى رَبِّكَ الرُّجْعَى‌ از جهان پس از مرگ سخن گفته شد و همچنين در آيه‌ سَنَدْعُ الزَّبَانِية سخن از معاد رفت و به زبانية يعنى موكلين آتش جهنم اشاره شد؛ در اين سوره هم اين آيات درباره جهان پس از مرگ نازل شده‌اند.

در موضوع معاد سخن فراوان گفته شده و ما در اين جا به مناسبت آيات مباركه اشاره مختصرى به آن مى‌كنيم.

بايد گفت تاريخ آغاز بحث معاد را نمى‌توان به طور دقيق تعيين كرد و هر چه تلاش كنيم كه بفهميم اين تفكر از چه زمانى وارد فرهنگ بشر شده است موفق نخواهيم شد جز آنكه بگوييم: تاريخ اين بحث با تاريخ بشريت شروع شده است؛ زيرا طبيعى است كه بگوييم روزى كه بشر متفكر و انديشمند در روى زمين به وجود آمد اين سؤال برايش مطرح شد: «از كجا آمده‌ام؟ آمدنم بهر چه بود؟ به كجا مى‌روم؟»؛ زيرا هر كسى مى‌خواهد آغاز و انجام خود و كار خود را بداند. انسان آنچه به چشم خود مى‌ديد مرگ بود؛ اما آيا با مرگ همه چيز تمام مى‌شود؟ يا جهانى پس از مرگ وجود دارد؟ و در اين‌