باشد , و سى و هفت درجه و ثلث در عرض تفاوت باشد . و وسط اقاليم وسط اقليم چهارم باشد آنجا كه طول نود درجه باشد و درازى روز چهارده ساعت و نيم و عرض بقعه سى و شش درجه و ثلثى به تقريب , و آن ميانه معظم عمارات عالم بود . و از اقاليم عمارت بيشتر در اقليم سوم و چهارم و پنجم بود .

تنبيه :

تقسيم زمين به اقاليم هفتگانه در كتب قوم بدين سبب اختصاص به ربع مسكون نيم كره شمالى يافته است كه آمريكاى شمالى و جنوبى و استراليا هنوز كشف نشده بوده است . خلاصه مردم قديم سطح خشكى زمين را كه بدان آگاهى داشتند اينچنين به هفت بخش كرده بودند , و امروز به وجوه ديگر تقسيم مى كنند كه در كتب جغرافياى عصرى مذكور و مدون است .

تنبيه :

در اينجا وسط اقاليم بر راى جمهور در وسط اقليم چهارم بطول نود درجه و عرض سى و شش درجه دانسته شده است , و در بحث قبة الارض به عقيدت فرس وسط عمارت ربع مسكون در طول و عرض به طول نود درجه و عرض سى و سه درجه و كسرى است دانسته شده است . غرض از تنبيه اين كه فرق بين وسط اقاليم و وسط عمارت ربع مسكون كه به عقيدت فرس قبة الارض است , مراعات شود . به موضوع بحث برگرديم :

بدان كه غير جمهور چنان كه ابتداى اقليم اول را از خط استواء گرفته اند , همچنين آخر اقليم هفتم را آخر عمارت دانسته اند كه تا عرض ٦٦ درجه را فرا مى گيرد نه چنان كه جمهور گفته اند كه آخر اقليم هفتم عرض ٥٠ درجه و ٢٠ دقيقه است . و چون به اتفاق هر دو فريق وسط اقليم اول را آنجا گرفته اند كه نهار اطول سيزده ساعت باشد و عرض ١٦ درجه و ٣٧ دقيقه لاجرم بنا بر راى غير جمهور عرض ما بين ابتداى اقليم اول تا وسط آن , و همچنين عرض ما بين وسط اقليم هفتم تا آخر آن كه آخر عمارت است , بسيار بيش از آن اندازه است كه جمهور گفته اند . چغمينى در ملخص و قاضى زاده رومى در شرح راجع به نظر غير جمهور كه آخر اقليم هفتم را آخر عمارت تا عرض ٦٦ درجه گفته اند گويند : گمان آنان اين است كه در عرض ٦٣ درجه جزيره معموره اى به نام تولى است كه اهل آن در