دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٢٣٨ - فرق علم تنجيم و علم هيئت و تقسيم اقاليم

بحث كرده است رجوع بفرمائيد . ( ط ١ ص ٦٥ ٩٠ )

اكنون سزاوار است كه به معنى ارض قرآنى , و تميز آن با كره ارض كه در كتب هيئت بحث مى شود به عنوان مزيد بصيرت در حول دحوالارض به ميان آوريم , و شايسته است كه بدوا به معنى اقليم و تعريف آن آشنا شويم كه هم در اين بحث و هم در مباحث بعدى , معرفت بدان موجب تسهيل عبارت و تسريع درايت است , و سپس در بيان ارض قرآنى و تميز آن با كره ارض هيوى به نقل كلام كامل استاد علامه شعرانى رضوان الله تعالى عليه از نثر طوبى تبرك مى جوييم .

در درس ٢٩ گفته ايم كه در علم هيئت از هشت اقليم بحث مى شود : هفت زمينى و يك آسمانى . آسمان را در همان درس دانسته ايم , اكنون در هفت اقليم زيمين گوييم : بدان كه جمهور اهل صناعت معظم معموره را در عرض به هفت قسم كرده اند هر قسمى در طول از مغرب تا مشرق و در عرض چندان كه در غايت درازى روز نيم ساعت تفاوت كند . و در خط استواء درازى روز از دوازده ساعت زيادت نبود چه آنجا هميشه روز و شب متساوى بود هر يكى دوازده ساعت . و از خط استواء تا آنجا كه درازى روز دوازده ساعت و نصف و ربع ساعتى شود يعنى ١٢ ساعت و ٤٥ دقيقه , در حساب اقليم نياورند بدان جهت كه در آنجا بر اثر گرماى به افراط عمارت كم است . و بعضى آن را به جهت كمى عبارت داخل در اقليم ندانسته اند مبدء اقليم اول را از آنجا گيرند كه درازى روز دوازده ساعت و نصف و ربع ساعت يعنى ١٢ ساعت و ٤٥ دقيقه بود , و عرض بلد آنجا دوازده درجه و دو ثلث و دوازده ثالثه باشد يعنى ١٢ درجه و ٤٠ دقيقه و ١٢ ثانيه باشد و جمهور ارباب هيئت بر اين اند . و از اين مبدء كه جمهور برآنند تا آنجا كه درازى روز سيزده ساعت و ربعى باشد به حساب اقليم اول است . و وسط اقليم اول به اتفاق آنجا بود كه نهار اطول سيزده ساعت باشد و عرض شانزده درجه و نصف و ثمن درجه يعنى ١٦ درجه و ٣٧ دقيقه . در اين اقليم واقع است بعض بلاد بربر , و سودان مغرب , و نوبه و حبشه مثل غانه كه معدن طلا از بلاد سودان است , و دنقله