دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٢٣٦ - فرق علم تنجيم و علم هيئت و تقسيم اقاليم

تبصره :

در اين تبصره دو مطلب است : مطلب اول در بيان فرق ميان علم تنجيم يعنى احكام نجومى و علم هيئت است . و مطلب دوم در بيان منجم به علم تنجيم در كتب فن و منجم در لسان روايات . اما در مطلب اول گوييم : علم هيئت مبتنى بر قواعد رياضى و قضاياى رصين هندسى است كه اگر محاسب در عمل اشتباه نكند و درست استخراج كند نتيجه محاسبه او مطابق با واقع خواهد بود . اين علم شريف ممدوح عقل و شرع است و هيچ داناى بخرد بينا و آگاه بر آن انگشت اعتراض ننهاده است . اما احكام نجومى كه از آن تعبير به علم تنجيم و علم نجوم مى گردد , و مزاول به عمل آن را منجم مى گويند و يك سلسله قواعدى است كه از اوضاع كواكب , احوال عالم و آدميان و سعد و نحس ايام و نظائر آنها تحصيل مى گردد , در آن رد و ايراد و طعن و اعتراض بسيار بميان آورده اند . و مراد معترضان اين نيست كه كواكب را اثر تكوينى در نظام هستى نيست كه هيچ بخردى چنين تفوه نمى كند , بلكه مقصودشان اعتراض بر مفيد علم قطعى بودن آن قواعد به وقوع حوادث است .

چه بسا ارباب مؤلفات كه فرق ميان علم هيئت و تنجيم نگذاشته اند , و به اطلاق آنچه كه خود انگاشته اند حرفهايى نادرست و ناروا نگاشته اند . و چون در نقل اقوال آنان سودى نديده ايم دست نگاه داشته ايم , زيرا كه وقتى طلعت حق آشكار شده است فضيحت باطل هويدا مى شود .

اما مطلب دوم اين كه تكذيب منجم در برخى از روايات چنانكه از رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم ماثور است كه كذب المنجمون و رب الكعبه ناظر به آن كسى است كه منكر ماوراى طبيعت است و تاثير اجراى علوى را از خود آنها بالذات مى داند .

جناب صندوق رحمة الله تعالى عليه در ابواب الخمسة از كتاب شريف خصال پس از نقل دو حديث در نكوهش منجم , يكى اين كه المنجم ملعون الخ , و ديگر اين كه المنجم . . . فى النار فرموده است :

قال منصف هذا الكتاب رحمه الله : المنجم الملعون هو الذى يقول بقدم الفلك و لا يقول