دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٢٢٩ - قبة الارض و دحوالارض

العالم لا ان يكون تحت نصف نهار القبة على ما قيل اذ يختلف الطالع بحسب كل بلد فيختلف طالع العالم .

و اعلم ان بعض المنجمين اخذ مبدء الاطول و العروض من مكة زادها الله شرفا لشرفها , و قسم المعمور الى شرقى و غربى و جنوبى و شمالى بالنسبة اليها و لامشاحة فى الاصطلاحات]( .

و همين تفصيل را در قبة الارض به اختصار در حاشيه بر شرح فاضل رومى بر ملخص چغمينى در هيئت آورده است .

يعنى اهل مصر و شام و هند منتصف نهايت دو طرف معموره را بر خط استواء كه از آن تا هر يك از دو نهايت نام برده ربع دور است قبة الارض ناميده اند . پس از نهايت تا نهايت ياد شده نصف دور است كه اين نصف يكى از دو ضلع ربع معمور است . و ضلع ديگرش نيز نصف دور است كه نصف افق نقطه منتصف مذكور است به بيانى كه در درس ٤٧ گفته آمد . اين وجه در صورتى خواهد بود كه مبدء عمارت جزيره فراز جزائر خالدات بوده باشد . و اما اگر مبدء طول از ساحل بحر مغرب گرفته شود , چون طول جزائر ياد شده تا ساحل مذكور در حدود ده درجه است لاجرم مقدار طول جزائر ياد شده تا ساحل مذكور در حدود ده درجه است لاجرم مقدار طول معموره از خط استواء صد و هفتاد درجه خواهد بود و نصف آن هشتاد و پنج درجه خواهد بود كه نقطه منتصف طول معموره است . و لكن كتب قوم آكنده به همان نحو نخست است كه بعد قبة الارض تا مبدء طول هميشه ربع دور است .

پارسيان برآنند كه قبة الارض وسط طول و عرض ربع مسكون است و آن موضعى است كه طول آن از جزائر ربع دور و عرض آن سى و سه درجه و كسرى است چه اين كه عرض معموره شصت و شش درجه و كسرى است . و سيستان نزديك به همين موضع است كه بدين مناسبت آن را نيمروز گويند زيرا كه در سيستان چون روز به نصف رسيده است خورشيد بر نصف النهار قبة , نسبت به جميع معموره در فوق ارض خواهد بود .

اهل احكام , قبه را منتصف اقليم چهارم به طول ٩٠ درجه و عرض ٣٦ درجه