دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٢٣٠ - قبة الارض و دحوالارض

دانسته اند . و اينان در اصطلاح خود طولى را كه كمتر از ربع است غربى گويند , و بيش از ربع را شرقى . و آن عرضى كه كمتر از عرض قبه است جنوبى دانند , و زيادت بر آن را شمالى .

و غرض از تعيين قبه اين است كه طالع اول سال به افق بلدى كه واقع بر قبه است استخراج شود . و آن را طالع عالم گويند كه معرفت احوال كلى سال بر آن مبتنى است . و اين كه گفته ايم( به افق بلدى كه واقع بر قبه است) معنى صحيح آن اين است كه ساكنان آن بلد بر خود قبة الارض باشند زيرا كه بر اين وجه اختلافى در طالع عالم پيش نمى آيد يعنى طالع عالم يكى خواهد بود , نه آن كه بلد در تحت دائره نصف النهار قبه باشد چنان كه بعضى گفته اند زيرا كه در اين صورت طالع هر بلدى غير طالع بلد ديگر خواهد بود لاجرم طالع عالم اختلاف مى يابد .

بدان كه برخى از منجمان , مكه مكرمه را از جهت شرافت آن مبدأ طول و عرض بلاد گرفته است , و شرقى و غربى و جنوبى و شمالى بودن بلاد را به نسبت بدان قسمت كرده است . در اصطلاحات مناقشه نيست .

اين بود كلام بيرجندى و ترجمه آن در بيان قبة الارض . در كلام وى فقط بيان اقليم مانده است كه بحث آن در پيش است و بقيه مطالب گفته آمد . حال وجه صحيح تسميه سيستان به نيمروز به خوبى دانسته شده است , نه چنانكه در تاريخ سيستان به گمان و استحسان گفته آمد كه در درس ٣٦ نقل شده است .

آن كه فرموده است برخى از منجمان مكه را مبدء طول و عرض بلاد قرار داده است , گوييم كه هر چند مناقشه در اصطلاحات نيست و لكن مبدء طول را هر نقطه از كره قرار دهيم دائره نصف النهار آن نقطه از دوائر عظيمه خواهد بود و در هنگام محاسبات از مثلثات كروى كه بايد اضلاع آنها قسى دوائر عظم باشد مشكلى پيش نمى آيد , اما اگر مبدء عرض را مكه قرار دهيم بايد دائره اى موازى دائره عظيمه استواء را كه از دوائر يوميه است و بر مكه مى گذرد مبدء عرض قرار دهيم و اين دائره موازى خط استواء از دوائر صغار است كه در قضاياى مثلثات