دروس هيئت و ديگر رشته هاي رياضي - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ١٦٥ - طول بلاد و مبدأ طول

نصف آن محيط اگر چه بعضى اگر چه از اهل جغرافيا طول را بالكليه در دور كره از نصف النهار اول مى شمارند]( . ( ص ٦٨ ط ١ باب هجدهم در بيان عرض و طول )

رسائل و اطلسهايى كه در اختيار داريم در هيچيك طول بلد زائد بر نصف دور ثبت نشده است . اگر چنانچه بفرموده جام جم بعضى از اهل جغرافيا طول را بالكليه در دور كره از نصف النهار اول مبدأ طول مى شمارد , هر گاه رساله و اطلس و نقشه اى بدست آمده است كه بدان وضع بعض ياد شده باشد فهم آن و وجه آن براى خبير به فن دشوار نيست .

مطلب ديگر اين كه چون هر پانزده درجه فلكى يكساعت زمانى است و هر درجه فلكى چهار دقيقه زمانى است , هر گاه اختلاف بين طول دو بلد و جهت آن دو نسبت به يكديگر بدست آمده است تفاوت زمانى بين نصف النهار آن دو معلوم مى گردد . مثلا طول مكه مكرمه از گرنويچ ٥٠ ٣٩ شرقى است يعنى مكه در جهت شرق گرنويچ است , و طول قم از گرنويچ ٥٥ ٥٠ شرقى است پس قم در جهت شرق مكه واقع است چون بطول بيش از آنست . و عرض مكه ٢٥ ٢١ شمالى است , و عرض قم ٣٩ ٣٤ شمالى است پس قم در جهت شمال شرقى مكه , و مكه در جهت جنوب غربى قم واقع است . و چون تفاوت بين طولين مكه و قم يازده درجه و پنج دقيقه است ( ٥ ١١ ‌ ٣٩ ٥٠ ٥٠ ٥٥ ) پس بعد از چهل و چهار دقيقه و[ ٢٠ ثانيه از اول ظهر حقيقى قم , اول ظهر حقيقى مكه مى باشد .

مثال ديگر طول بوشهر فارس از گرنويچ ٥٠ ٥٠ شرقى است , و عرض آن ٥٨ ٢٨ شمالى , پس قم و بوشهر تقريبا در هر دو در تحت يك دائره نصف النهار واقع اند و ظهر هر دو در يك وقت خواهد بود , جز اين كه بوشهر در جهت جنوبى قم واقع است .

مثال ديگر طول مشهد مقدس رضوى روحى لتربته الفداء از گرنويچ ٣٦ ٥٩ شرقى است , و عرض آن ١٧ ٣٦ شمالى است , پس مشهد مقدس در جهت شمال شرقى قم واقع است , و قم در جهت جنوب غربى آن زيرا كه عرض و طول مشهد هر دو بيش از عرض و طول قم است , و تفاوت بين الطولين ٤١ ٨ است