روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٤٤ - ترجمه

بميزان صدق ما يعول شعيرة و وزّان صدق وزنه غير عايل
مجاهد«عول»را بر ضلال تفسير داد،و فرّاء و أصمّ گفتند:تجاوز باشد عمّا فرضه اللّه.و«عول»در لغت تجاوز باشد،و گفتند:«عول»زيادت باشد و نقصان را،و از اضداد است،و منه العول فى الميراث.و شافعى گفت:«عول»كثرت عيال باشد،و اين قول جز از او روايت نكردند.و ابو حاتم گفت:اگرچه ما نشنيده‌ايم و [١]به لغت عرب عالم‌تر از ما بود،و لغت معروف در اين باب أعال يعيل إعالة اذا كثر عياله،و عال يعيل اذا افتقر.ابو القاسم بن حبيب گفت از ابو عمرو الدّورىّ [٢]پرسيدم-و او در لغت امامى بود-گفت:لغت حمير است و أنشد في ذلك: [٣]

و انّ الموت يأخذ كلّ حىّ بلا شكّ و ان أمشى و عالا
أى كثر ماشيته و عياله.ابو عمرو بن العلاء گفت:وجوه لغت عرب چنان بسيار شده است كه من نمى‌يارم كه لحنى بر كسى بگيرم،مى‌گويم باشد كه آن را وجهى بود كه من نمى‌دانم.و طلحة بن مصرّف خواند:أن لا تعتلوا،اين [٤]لغت عامّۀ عرب من كثرة العيال،و بعضى دگر خواندند:ان لا تعيلوا من العيلة،و هى الفقر،قال الشّاعر [٥]:

و لا يدرى الفقير متى غناه و لا يدرى الغنىّ متى يعيل [٦]
طاوس خواند:ان لا تعتلّوا،من العلّة.

وَ آتُوا النِّسٰاءَ صَدُقٰاتِهِنَّ نِحْلَةً ،كلبى و جماعتى مفسّران گفتند:اين خطاب است با اولياى زن،كه ايشان چون زنى در قبيله به كسى دادندى و مهر بستندى، چيزى به او ندادندى،قليل و كثير.و اگر به غريبى دادندى،او را بر شتر نشاندندى و آنجا فرستادندى و بيش از آن شتر نبودى او را.و از اين جا چون كسى را دخترى آمدى،تهنيت او چنين كردندى كه:هنيئا لك النّافجة،يعنى چون او [٧]مهر گيرد اين