اوّل فوت ظفر و غنيمت،و غم دوم قتل و جراح و هزيمت،و گفته‌اند:غم اوّل قتل و جراحت و هزيمت،و غم دوم ارجاف به قتل رسول-عليه السّلام.و گفته‌اند:غم اوّل راه يافتن خالد بن الوليد بر ايشان از شعب،و غم دوم بازگشتن ابو سفيان و ظفر او بر مسلمانان،اين براى چه كرد [١]؟ لِكَيْلاٰ تَحْزَنُوا [٢]عَلىٰ مٰا فٰاتَكُمْ ،تا دلتنگ و دژم نباشى [٣]بر آنچه فايت شد از شما از ظفر و غنيمت. وَ لاٰ مٰا أَصٰابَكُمْ ،المعنى و لا على ما اصابكم،«ما»در محلّ جرّ است لعطفه على مجرور،و نه بر آنچه به شما در رسيد از جراحت و قتل و هزيمت،و نظير او از وجهى قوله تعالى: لِكَيْلاٰ تَأْسَوْا عَلىٰ مٰا فٰاتَكُمْ وَ لاٰ تَفْرَحُوا بِمٰا آتٰاكُمْ [٤].

گفتند معنى آن است كه:چون مسلمانان را از جهت ارجاف منافقان به قتل رسول-عليه السّلام-و كسر و وهن دلتنگ شدند،بس [٥]بر نيامد كه رسول-عليه السّلام- به بالايى برآمد و گفت:

أنا رسول اللّه. مسلمانان شادمانه [٦]شدند.بس [٧]بر نيامد كه ابو سفيان با جماعتى بر سر كوه آمدند،مسلمانان دلتنگ شدند ازآن‌كه ترسيدند كه دگرباره بر ايشان زنند و ايشان را مجروح و منكوب كنند.رسول-عليه السّلام-دعا كرد،خداى تعالى بگردانيد ايشان را تا از كوه فرود آمدند و روى به راه نهادند مسلمانان شادمانه [٨]شدند به يك ساعت چند بار دلتنگ شدند و خرّم شدند،خداى تعالى گفت:تا بر رنج دنيا و محنت و بلاى او دلتنگ نباشيد [٩]كه هيچ دو را [١٠]بقا نيست:

اصبر لدهر نال منك فهكذا مضت الدّهور
فرحا و حزنا مرّة لا الحزن دام و لا السّرور
مفضّل گفت:«لا»صله است،و المعنى لكى [١١]تحزنوا،اين براى آن كرد تا

[٨] [١] .آج،فق+قوله تعالى.

[٢] .دب،مر:تأسوا.

[٣] .مر:نباشيد.

[٤] .سورۀ حديد(٥٧)آيۀ ٢٣.

[٥] .آج،لب،فق،مر:بسى.

[٦] .لب،مر:شادمان.

[٧] .دب،آج،لب،فق،مر:بسى.

[٩] .دب،آج،لب:نباشى/نباشيد.

[١٠] .وز،لب:او را،مر:دور را.

[١١] .مر:لكيلا.