متعاقبند [١]به جاى ديگر [٢]بايستند،كقوله تعالى: وَ السَّمٰاءِ وَ مٰا بَنٰاهٰا [٣]،أى و من بناها،و قوله: قٰالَ فِرْعَوْنُ وَ مٰا رَبُّ الْعٰالَمِينَ [٤].و ابو عمرو بن العلاء گفت،در مكّه شنيدم از بعضى اعراب:سبحان ما [٥]سبّح الرّعد بحمده.

مٰا طٰابَ لَكُمْ ،أى حلّ لكم.ابن ابى اسحاق و الجحدرىّ و الاعمش خواندند:

«ما طيب»،به اماله.و در مصحف ابىّ به«يا»نوشته است،نكاح بندى [٦]بر زنان چندان كه حلال است شما را. مَثْنىٰ وَ ثُلاٰثَ وَ رُبٰاعَ ،اين اعدادى [٧]معدول است عن اثنين اثنين و عن ثلاثة ثلاثة،و بر اين قياس تا به ده شايد،و لكن مسموع تا چهار است و در بيت كميت آمده [٨]:

فلم يستر يثوك حتّى رمي‌ ت فوق الرّجال خصالا عشارا
و سبب منع صرف او وصف است و عدل،و«واو»در آيت به معنى«او»ست كه معنى«او»تخيير است،كقوله تعالى: قُلْ إِنَّمٰا أَعِظُكُمْ بِوٰاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلّٰهِ مَثْنىٰ وَ فُرٰادىٰ [٩]...،و بر اين اجماع امّت است،و چون جملۀ عدد بر هم آرى نه باشد، و كس را اين عدد حلال نيست به اجماع مگر رسول[را] [١٠]-عليه السّلام،و اين از خصايص او بود.

راوى خبر گويد كه قيس بن الحارث گفت:پيش از نزول آيت من هشت زن داشتم.چون اين آيت آمد،من گفتم:يا رسول اللّه!من هشت زن دارم،چگونه كنم؟ گفت:چهار را نگاه‌دار و باقى را رها كن.گفت:با خانه رفتم و يك‌يك را پيش خواندم و پرسيدم كه از شما كيست كه فرزند دارد،و كيست كه ندارد؟آنان را كه فرزند داشتند چهار را بازگرفتم،و باقى را رها كردم.

فَإِنْ خِفْتُمْ ،اگر ترسى [١١].و ترس از باب ظنّ باشد كه عدل نتوانى كردن و

[١] .آج،لب،فق:معاقبند.

[٢] .تب:يكديگر.

[٣] .سورۀ شمس(٩١)آيۀ ٥.

[٤] .سورۀ شعرا(٢٦)آيۀ ٢٣.

[٥] .اساس:من،با توجّه به وز و ديگر نسخه بدلها تصحيح شد.

[٦] .آج،لب،فق:ببندى،وز،تب:بنديد.

[٧] .آج،لب،فق:اعداد.

[٨] .آج،لب،فق:كم آمده.

[٩] .سورۀ سبأ(٣٤)آيۀ ٤٦.

[١٠] .اساس:ندارد،از وز افزوده شد.

[١١] .تب:ترسيد.