در حقّ ايشان [١]: هٰا أَنْتُمْ أُولاٰءِ تُحِبُّونَهُمْ ،«ها»تنبيه را باشد،«أنتم»خطاب با حاضران است از مردان،و اگرچه در ميان ايشان زنان باشند على التّغليب،و«اولاء» اسم جمع است و آن جمع«ذا»باشد لا من لفظه،گفت:شما كه مؤمنانيد ايشان را دوست مى‌داريد براى قرابتى[و جوارى] [٢]و حلفى و مصاهرتى كه از ميان شما هست،و ايشان شما را دوست نمى‌دارند براى آن‌كه بر دين ايشان نه‌اى،يعنى جهودان،اين قول بيشتر مفسّران است.

مفضّل گفت:معنى محبّت مسلمان [٣]ايشان را آن است كه ايشان را دعوت مى‌كنند با اسلام و با خداى و با راه راست و طريق نجات و بهشت،و اين [٤]از سر دوست دارى مى‌كنند و ايشان اينان را [٥]دوست نمى‌دارند كه ايشان را با كفر دعوت مى‌كنند و مى‌خواهند كه چون ايشان باشند.

ابو العاليه و مقاتل گفتند:مراد منافقان‌اند كه مسلمانان [٦]ايشان را دوست دارند براى اظهار كلمۀ اسلام و شعار مسلمانى،و ندانند كه در دل ايشان چيست،و ايشان مسلمانان را دوست ندارند براى اعتقاد و مسلمانى را [٧].

قتاده گفت در اين آيت:به خداى كه مؤمن منافق را دوست دارد و بر او رحمت آيد [٨]او را،و اگر آن تمكّن و دست كه مؤمن را بر منافق هست منافق را بودى بر مؤمن،او را مستأصل كردى.

وَ تُؤْمِنُونَ بِالْكِتٰابِ كُلِّهِ ،أى بالكتب،واحد در جاى جمع نهاد براى آن گفت:

كلّه،و«كلّ»تأكيد واحد [٩]نباشد-و اين طريقه بيان كرديم پيش از اين،أعني وضع الواحد مكان الجمع،و گفتند:مراد جنس است،و او واقع بود بر واحد و جمع.و گفتند:«كلّ»راجع است با آحاد و اجزاء كتاب،يقال:قرأت الكتاب كلّه،لأنّ

[١] .دب،آج،لب،فق،مب،مر+قوله.

[٢] .اساس:ندارد،با توجّه به وز و ديگر نسخه‌بدلها افزوده شد.

[٣] .مب،مر:مسلمانان.

[٤] .مب،مر:اينها.

[٥] .مب،مر:اينان ايشان را.

[٦] .اساس:مسلمان،با توجّه به وز و ديگر نسخه‌بدلها تصحيح شد.

[٧] .مب:اعتقاد بر مسلمانى ايشان.

[٨] .مب،مر:رحمت آرد.

[٩] .اساس+در،با توجّه به وز و ديگر نسخه‌بدلها زايد مى‌نمايد.